डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

गणेशविसर्जन, पर्यावरण व धर्मकारण

भारतीय संविधानाने कलम 25 प्रमाणे व्यक्तीला उपासनेचे व धर्मपालनाचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे, त्याला विरोध नाही; कोणी केलाच, तर न्यायालयात तो टिकत नाही. पण हे धार्मिक स्वातंत्र्य निरपवाद नाही. समाजहितासाठी, सार्वजनिक आरोग्यासाठी ते नियंत्रित करण्याचा अधिकारही याच कलमाने शासनाला दिला आहे.

गणेशाची मूर्ती पार्थिवाची - म्हणजे पृथ्वीपासून - नैसर्गिक घटकापासून बनलेली असावी, असा धर्मशास्त्रीय नियम आहे. पण धर्मरक्षकांना तो आठवत नाही. त्यांचा एक हेका असतो की, नद्यांचे प्रदूषण इतक्या प्रकारे वर्षभर होते, त्याबद्दल तुम्ही का बोलत नाही? ते प्रदूषण चूकच; पण त्याबद्दल कायदा आहे. धार्मिक कर्मकांडांतून होणाऱ्या प्रदूषणाबाबत तो नाही. शिवाय हे प्रदूषण अवघ्या दोन-चार दिवसांतच पण महाप्रचंड प्रमाणात होते. गणेश ही मंगल घडवणारी बुद्धीची देवता. तिला स्वत:लाही बुद्धीला डावलून अमंगलकारी प्रदूषण घडवणारी ही प्रथा मान्य होणार नाही, असे मानण्यास काय हरकत आहे?

‘सनातन’वृत्तीने धर्मरक्षकाची भूमिका घेणाऱ्यांचे प्रतिपादन कसे असते पाहा- ‘गणेश चतुर्थीला ब्रह्मांडातून श्री गणेशलहरी सर्वाधिक प्रमाणात पृथ्वीवर येतात... गणेशाचे विसर्जनच हवे- तेही वाहत्या पाण्यातच विसर्जन हवे, कारण पूजा-अर्चा शास्त्रोक्तरीत्या न झाल्यास (त्यासाठी अर्थात पुरोहितच हवा) क्रोधित झालेला गणपती त्या घरात क्लेश उत्पन्न करतो. सध्याच्या कलियुगात असे होण्याची शक्यता खूपच जास्त आहे... पूजेमुळे मूर्तीत पवित्रके अधिक प्रमाणात येतात. वाहत्या पाण्यात विसर्जित केल्याने ती पाण्याबरोबर सर्वदूर पसरतात. पाण्याच्या बाष्पीभवनाने ती वातावरणात मिसळून सात्त्विकता दूरवर पोचते. म्हणून गणेशविसर्जन नदीच्या वा समुद्राच्या पाण्यातच करावे.’ या आशयाची लक्षावधी पत्रके दर वर्षी गणेशविसर्जनस्थळी वाटली जातात.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाविरुद्ध ही उघड चिथावणी आहे. हा धार्मिक राजकारणाचाच भाग झाला. एका बाजूला सर्व प्रकारच्या धार्मिक सण-उत्सवांना प्रचंड उधाण आणले जात आहे. आता जानेवारीत गणेश जयंती उत्सवही धूमधडाक्यात साजरा होऊ लागला आहे. दहा वर्षांपूर्वी अस्तित्वात नसलेले वैभव महालक्ष्मीचे व्रत महानगरांपासून ते खेड्यापाड्यांपर्यंत पोहोचले आहे. प्रतिवाद असा केला जातो की, ‘आज वाहते पाणी नको म्हणतात, उद्या घरीच विसर्जन करा म्हणतील- मग गणपतीच नको म्हणतील. वटसावित्रीला वडाची फांदी तोडली की पर्यावरण दुखवते, नागपंचमीला जिवंत नाग पूजला तर तो घेऊन येणाऱ्या गारुड्याला अटक होते. हा सगळा हिंदू धर्मावरचा हल्ला आहे. तेव्हा सावधान...’ हा कांगावा झाला.

भारतीय संविधानाने कलम 25 प्रमाणे व्यक्तीला उपासनेचे व धर्मपालनाचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे, त्याला विरोध नाही; कोणी केलाच, तर न्यायालयात तो टिकत नाही. पण हे धार्मिक स्वातंत्र्य निरपवाद नाही. समाजहितासाठी, सार्वजनिक आरोग्यासाठी ते नियंत्रित करण्याचा अधिकारही याच कलमाने शासनाला दिला आहे. यामुळेच वडाच्या झाडाची पूजा ज्यांना करावयाची त्यांनी ती जरूर करावी, पण त्यासाठी झाडाच्या फांद्या तोडू नयेत. नागाची पूजा करावी, पण त्याच्या चित्राची वा मातीच्या प्रतिमेची. त्यासाठी त्याला पकडून आणण्याचा अधिकार कोणाला नाही. गणेशपूजन आनंदाने - भाविकतेने करावे, पण पाणीप्रदूषण करून सार्वजनिक आरोग्याला होणारी बाधा टाळावी. कृतिशील कालोचित धर्मचिकित्सा समाजाला पुढे नेणारी असते, हितकारक असते. महाराष्ट्रातील सर्व समाजसुधारकांचा वारसा हेच सांगतो. धर्माच्या आधारे राजकारण करू इच्छिणाऱ्या स्वयंघोषित धर्मरक्षकांना ती नकोशी वाटणारच. पर्यावरणपूरक गणेशविसर्जनासाठीच्या न्यायालयाच्या निर्णयाने हे पुन्हा एकदा समोर आले आहे. पर्यावरणपूरक गणेशविसर्जन हे विवेकाचे आहे. त्याला विरोध करणाऱ्यांना बुद्धिदात्या गजाननानेच सुबुद्धी द्यावी, एवढेच आपण म्हणू शकतो.

Tags: Ganesh chaturthi narendra dabholkar संपादकीय गणेशोत्सव नरेंद्र दाभोलकर weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

डॉ. नरेंद्र दाभोलकर

अंधश्रद्धा निर्मुलन समितीचे संस्थापक होते तसेच साधना साप्ताहिकाचे संपादक ही होते.


प्रतिक्रिया द्या