डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

‘दुष्काळ या प्रश्नांची समग्र चर्चा करायची तर ती अतिव्याप्त, अधिक गुंतागुंतीची होणार आणि त्यावरील उपाययोजना अनेक घटकांच्या सहभागाशिवाय व दीर्घकालीन नियोजनाशिवाय शक्य नाही. आणि अशी चर्चा विविध स्तरांवरून सातत्याने चालू असते, तिला स्पर्श करण्याचे इथे प्रयोजन नाही. पण गोविंद गोपाळ टिपणीस यांनी ‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ’ या निबंधात वापरलेल्या दोन संज्ञांच्या अर्थाकडे मात्र विशेष लक्ष वेधणे इथे आवश्यक वाटते. त्या दोन संज्ञा कोणत्या? ‘दुष्काळ आणि ‘बहुजन समाज.’

‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ’ या विषयावर 1903 मध्ये निर्णयसागर छापखान्याने निबंधस्पर्धा आयोजित केली होती, त्यासाठी मोठे पारितोषिक घोषित केले होते. त्या स्पर्धेसाठी लिहिला गेलेला, पण शब्दमर्यादा ओलांडलेला आणि अंतिम तारखेच्या नंतर पोहोचलेला म्हणून एक निबंध स्वीकारला गेला नव्हता. तो पन्नास पानांचा म्हणजे पंधरा हजार शब्दांचा निबंध त्यानंतर दोन वर्षांनी ‘राष्ट्रप्रमुख’या त्रैमासिकात प्रसिद्ध झाला होता. या निबंधाचे लेखक होते गोविंद गोपाळ टिपणीस, त्यांच्यावर न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या अर्थशास्त्रीय विचारांचा प्रभाव होता.

आता हा निबंध लोकवाङ्मय गृह प्रकाशनाकडून आलेल्या ‘दोन जुने अभिजात अर्थशास्त्रीय निबंध या पुस्तकात समाविष्ट केलेला आहे, त्याचे संपादन नीरज हातेकर व राजन पडवळ यांनी केले आहे. त्यांनी पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत म्हटले आहे, ‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ या निबंधाला अखिल भारतीय संदर्भात व स्वातंत्र्यपूर्व भारतात प्रसिद्ध झालेल्या अर्थशास्त्रीय परंपरेत महत्त्वाचे स्थान आहे.’

गोविंद गोपाळ टिपणीस यांनी 115 वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या त्या निबंधात काय आहे? तर भारतातील दुष्काळाची 11 कारणे सांगून, दुष्काळाच्या निराकरणाची दिशा सूचित केली आहे. अर्थातच, या निबंधाचे अनेक संदर्भ आता बदलले आहेत आणि अर्थशास्त्रीय परिभाषाही बरीच पुढे सरकली आहे. परंतु तरीही दुष्काळाची ती 11 कारणे आपल्या आजच्या दृष्टीच्या टप्प्यातही ठेवायला हवीत.

1.पाऊस कमी वा जास्त झाल्याने पिकांचे होणारे नुकसान, सिंचनाचा अभाव.
2.शेतीपिकांवर येणारी कीड, रोगराई, टोळधाड व हवामान बदलांमुळे होणारे परिणाम.
3.शेतीतून निघणाऱ्या उत्पादनावर त्या-त्या समूहांचे वा प्रदेशांचे जास्तीचे अवलंबित्व.
4.खते, बी-बियाणे, कीटकनाशके, शेतीसाठीची अवजारे यांचा अभाव किंवा कमतरता.
5.शेतकऱ्यांचे अज्ञान, कोणत्या पिकांची लागवड/पेरणी कधी करावी इथपासून ते त्यांची निगराणी कशी करावी इथपर्यंतचे.
6.सरकारकडून शेतसारा, कर्जवाटप इत्यादीबाबतची धोरणे. नव्या संदर्भात सबसिडी वगैरे.
7.वाहतुकीच्या/दळणवळणाच्या साधनांचा आणि अन्य पायाभूत सुविधांचा अभाव.
8.अन्नधान्याची आयात व निर्यात या संदर्भात सरकारचे चुकीचे निर्णय व धोरणे.
9.शेतीपूरक उद्योगांचा अभाव, शेतीमालावर प्रक्रिया करणारे उद्योग नसणे वगैरे.
10.शेतकऱ्यांच्या हातात खेळता पैसा नसणे किंवा कर्जाच्या ओझ्याखाली शेतकरी दबलेला वा बुडालेला असणे.
11.बहुजन समाजाचे दारिद्य्र.

वरील सर्व कारणांवर ओझरता दृष्टिक्षेप टाकला तर लक्षात एवढेच येईल की, ‘काही तपशील व तीव्रता याबाबत कमी-जास्त झाले असे म्हणता येईल, पण आजच्या दुष्काळाची कारणेही यापेक्षा वेगळी नाहीत.’

‘दुष्काळ या प्रश्नांची समग्र चर्चा करायची तर ती अतिव्याप्त, अधिक गुंतागुंतीची होणार आणि त्यावरील उपाययोजना अनेक घटकांच्या सहभागाशिवाय व दीर्घकालीन नियोजनाशिवाय शक्य नाही. आणि अशी चर्चा विविध स्तरांवरून सातत्याने चालू असते, तिला स्पर्श करण्याचे इथे प्रयोजन नाही. पण गोविंद गोपाळ टिपणीस यांनी ‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ’ या निबंधात वापरलेल्या दोन संज्ञांच्या अर्थाकडे मात्र विशेष लक्ष वेधणे इथे आवश्यक वाटते. त्या दोन संज्ञा कोणत्या? ‘दुष्काळ आणि ‘बहुजन समाज.’

टिपणीसांनी त्यांच्या निबंधाच्या पहिल्याच वाक्यात दुष्काळ या संज्ञेची अतिशय साधी, सोपी व नेमकी व्याख्या केली आहे, ती अशी- ‘‘ज्या काळी लोकांमध्ये आपल्या नित्याच्या अवश्य गरजा भागविण्याइतकेही त्राण राहत नाही, त्या काळास दुष्काळ असे म्हणतात.’’ आणि या निबंधाच्या समारोपाला दुष्काळाचे शेवटचे म्हणजे 11 वे कारण सांगताना म्हटले आहे, ‘‘हिंदुस्थानचा बहुजन समाज म्हणजे शेतकरी लोक.’’

वरीलपैकी ‘दुष्काळ’या संज्ञेच्या व्याख्येत आजही बदल करण्याची आवश्यकता नाही, कदाचित ही व्याख्या पूर्वीपेक्षा आता अधिक समर्पक म्हणता येईल. कारण आता अनेक समाजघटकांना त्यांच्या नित्याच्या गरजा भागविण्यात फारशी अडचण येत नाही, त्यांना दुष्काळाची झळ बसत नाही, तीव्रता जाणवत नाही. म्हणजे आज दळणवळणाची साधने (देशात व विदेशात) ज्या प्रमाणात वाढलेली आहेत, ते पाहता पूर्वीच्या तुलनेत खूप मोठ्या समूहाला आज दुष्काळाचा सामना प्रत्यक्षात तरी करावा लागत नाही, किमान त्यांना दुष्काळ सुसह्य तरी करून घेता येतो.

‘बहुजन समाज’या संज्ञेच्या ‘त्या व्याख्येचा मात्र आता काहीसा विस्तार करण्याची गरज आहे. शिवाय नंतरच्या काळात त्या संज्ञेला क्रमाक्रमाने येत गेलेली अवकळा संपुष्टात आणण्याची गरज आहे.

याचा अर्थ आजच्या काळात, हिंदुस्थानचा बहुजन समाज म्हणजे ‘शेतकरी लोक’ असे न म्हणता ‘उपजीविकेसाठी शेती हाच व्यवसाय मानणारे, उपजीविकेसाठी शेतीत काम करणारे आणि शेतीपूरक लहान-लहान उद्योग करणारे’असे म्हणायला हवे. म्हणजे मोठे शेतकरी, शेती करणारे पण उपजीविकेसाठी तिच्यावर अवलंबून नसणारे यांना ‘बहुजन समाज’ या संज्ञेत गृहित धरणे आता तितकेसे बरोबर नाही. शिवाय, अलीकडच्या काही वर्षांत ‘बहुजन समाज’या संज्ञेला आर्थिक नव्हे तर जातीय परिमाण घट्ट चिकटलेले आहे, ते ढिले करायला हवे.

‘हिंदुस्थानचा दुष्काळ’ हा निबंध लिहिला गेला तेव्हा, या देशात सिंचनाच्या सुविधा व शेतीमालावर प्रक्रिया करणारे मोठे उद्योग यांचे प्रमाण अत्यल्प होते. त्यामुळे मोठे वा श्रीमंत शेतकरी ही संज्ञा पुढे आली नसावी, आली असेल तरी ते प्रमाण नगण्य असेल. शिवाय, शेती करणाऱ्यांमध्ये सर्वच जाती कमी-अधिक प्रमाणात होत्या म्हणून किंवा अर्थशास्त्राच्या अभ्यासात ‘जाती’ हा निकष गृहित धरणे योग्य नाही म्हणून, ‘बहुजन समाज’या संज्ञेच्या व्याख्येत टिपणीसांनी तो उल्लेख केलेला नसावा. अर्थातच ते योग्य ठरते. परंतु त्यांनी केलेल्या व्याख्येत ‘शेतीवर अवलंबून असणारे अन्य घटक व शेतीपूरक छोटे-छोटे उद्योग करणारे लोक’यांचा उल्लेख नाही याचे आश्चर्य वाटते. कदाचित त्यांनी हे अन्य घटक त्या व्याख्येत गृहीत धरले असावेत किंवा शेतकरी अडचणीत आला तरी अन्य घटकांना नित्याच्या गरजा भागविणे तितकेसे कठीण जात नाही अशी त्यांची समजूत असावी किंवा त्यावेळची परिस्थिती तशी असावी.

ते काहीही असो... ‘हिंदुस्थानचा दुष्काळ’ या पुस्तकात केलेली ‘दुष्काळ’ या संज्ञेची व्याख्या प्रमाण मानून, ‘बहुजन समाज’ या संज्ञेचा अर्थ आज लावायला हवा. म्हणजे ‘ज्यांना उपजीविकेसाठी नित्याच्या व अत्यावश्यक गरजा भागविणे जड जाते, तो बहुजन समाज’ अशी सर्वसाधारण व्याख्या रूढ करायला हवी. अर्थातच, अनेकांना हे रूचणार नाही, ‘बहुजन समाज’या संज्ञेची व्याख्या समाजशास्त्रीय किंवा जातीच्या निकषांवरच व्हायला हवी असा त्यांचा आग्रह असेल. तो समजून घेता येईल, परंतु अर्थशास्त्रीय निकषांवर ‘बहुजन समाज’ ही व्याख्या वेगळी ठरेल, एवढे तरी त्यांनी समजून घ्यायला हवे.

*

तर अशा या पार्श्वभूमीवर ‘दुष्काळ’या संज्ञेचा गोविंद गोपाळ टिपणीस यांनी लावलेला अर्थ आणि त्यांनी सांगितलेले दुष्काळाचे 11 वे कारण (बहुजन समाजाचे दारिद्र्य) यांचा वेध घेणारा, साधनाचा एक पूर्ण अंक तयार करावा, अशी संकल्पना मागील दोन-तीन वर्षे आमच्या मनात होती. त्या संकल्पनेला मूर्तरूप मिळण्याची शक्यता आसाराम लोमटे यांच्याशी बोलताना निर्माण झाली, म्हणून त्यांच्यासमोर तसा प्रस्ताव ठेवला.

‘इडा पिडा टळो’आणि ‘आलोक’या दोनच कथासंग्रहामुळे मराठी साहित्यात विशेष परिचित झालेल्या आणि मराठवाड्यातील ग्रामीण भागात पत्रकारिता करणाऱ्या आसाराम लोमटे यांनी केलेली ही शोधयात्रा आहे, हे लक्षात घेतले तर या लेखनाचे सच्चेपण व वेगळेपण अधोरेखित होईल. महाराष्ट्राच्या चार वेगवेगळ्या प्रदेशांत मागील महिनाभरात भटकंती करून त्यांनी लिहिलेला हा रिपोर्ताज आहे. मात्र हेही लक्षात घेतले पाहिजे की, तळागाळातला हा बहुजन समाज पाहणाऱ्या आणि हा रिपोर्ताज लिहिणाऱ्या या लेखकाचे मन व विचार मागील दोन-अडीच दशकांच्या अनुभवाने व अभ्यासाने घडलेले आहे.

या रिपोर्ताजच्या लेखकाला प्रवासासाठी व अन्य खर्चासाठी साधना साप्ताहिकाकडून गोविंदराव तळवलकर अभ्यासवृत्ती म्हणून पन्नास हजार रुपयांची तरतूद केली होती. तळवलकरांच्या कन्या डॉ.निरुपमा व सुषमा यांनी साधना विकासनिधीसाठी दिलेल्या देणगीतून ही तरतूद केली होती. गोविंद तळवलकर यांची लेखक-संपादक म्हणून जी काही ओळख उभ्या महाराष्ट्राला आहे, त्यात प्रामुख्याने राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरील विषयांवर आणि इंग्रजी साहित्यावर लिहिणारा लेखक-संपादक, अशी त्यांची प्रतिमा ठळक आहे. परंतु ‘अभ्यासवृत्ती’साठी म्हणून जे काही विषय तळवलकरांनी साधनाला सुचवले होते, त्यात तळागाळातल्या समूहांचे प्रश्न व त्यांचे चित्रण यालाच प्राधान्य दिलेले होते. (सर्वसामान्यांचे जीवनचित्रण करणारा चार्ल्स डिकन्स हा त्यांचा सर्वाधिक आवडता ललित लेखक होता.)

अशा प्रकारच्या अभ्यासवृत्ती आणि त्यातून आलेले रिपोर्ताज साधनात अधूनमधून येत राहिले आहेत, यापुढील काळात त्यांचे प्रमाण वाढवण्याचा, त्यात सातत्य राखण्याचा प्रयत्न अधिक राहील. ‘दुष्काळ’या विषयावर साधनातून पूर्वीपासून पायाभूत चर्चा घडवण्याचा प्रयत्न कमी-अधिक प्रमाणात झालेला आहे. अगदी 1972 मध्ये अनिल अवचट यांनी आणि 2012 मध्ये अतुल देऊळगावकर यांनी संपादित केलेले दुष्काळ विशेषांक असोत किंवा 2016 च्या मुख्य दिवाळी अंकात राहुल कुलकर्णी यांनी लिहिलेला ‘माझी दुष्काळ डायरी’ हा दीर्घ लेख असो. शिवाय, राजा शिरगुप्पे यांनी 2008 ते 2010 या काळात महाराष्ट्र, बिहार व ईशान्य भारत या तीन मोठ्या प्रदेशांतील दुर्गम भागाच्या केलेल्या शोधयात्राही याच प्रक्रियेचा भाग होत्या.

हे व या प्रकारचे लेखन वाचताना कोणत्याही संवेदनशील मनाला हे पटेल की, तळागाळातील समूहांच्या (बहुजन समाजाच्या) जीवनात वर्षभरही दुष्काळच असतो; तुम्ही-आम्ही ज्याला दुष्काळ म्हणतो (किंवा सरकार तो जाहीर करते) तेव्हा त्यांच्यासाठी तो तेरावा महिना असतो!

Tags: दुष्काळ विशेष संपादकीय Editorial Droght weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या