डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

आधी साप्ताहिक, मग अर्धसाप्ताहिक आणि नंतर दैनिक ‘मराठवाडा’चे संपादक म्हणून अनंतराव भालेराव यांची ओळख आहे. हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाच्या काळात मराठवाडा आणि अनंतराव यांचे योगदान तर मोठे आहेच. पण मराठवाडा हा प्रदेश महाराष्ट्र राज्याशी जोडला गेल्यानंतर त्या प्रदेशाचे प्रश्न, समस्या आणि संस्कृती यांच्यासाठी अनंतराव अखेरपर्यंत कार्यरत राहिले. त्यांचे अग्रलेख विशेष उल्लेखनीय मानले जायचे. अनंतरावांच्या जन्मशताब्दी वर्षाचे औचित्य साधून न्या.नरेंद्र चपळगावकर यांनी लिहिलेल्या ‘अनंत भालेराव : काळ आणि कर्तृत्व’ या चरित्राचे प्रकाशन 13 ऑगस्ट 2019 रोजी, औरंगाबाद येथे डॉ.अभय बंग यांच्या हस्ते होत आहे. त्या पुस्तकातील एका प्रकरणाचा संपादित भाग.    

‘मराठवाडा’ वृत्तपत्र आणि संपादक अनंतरावांची भाषा या दोन्हींचे ‘मराठवाडा’ या भूप्रदेशाच्या संस्कृतीशी अजोड नाते होते. मराठवाड्यात सामान्य माणसे जी भाषा बोलत, जे वाक्‌प्रचार वापरीत, जी उदाहरणे देत, परंपरेने घडवलेले आणि विशिष्ट अर्थ प्राप्त झालेले जे शब्द उपयोगात आणत, तेच सगळे अनंतरावांच्या शैलीचाही भाग झाले होते. आपले लिखाण ललित व्हावे, रंजक व्हावे अशा उद्देशाने अनंतरावांनी कधी लिहिले नाही. अंतरीचे धावे स्वभावे बाहेरी हे आशयाबरोबरच भाषेबद्दल आणि शैलीबद्दलसुद्धा खरे आहे.

सहज आणि सोपे मराठी लिहिणारे गद्यकार म्हणून डॉ. आंबेडकरांची आपल्याला ओळख आहे. बाबासाहेब एकदा हैदराबादला आले असताना मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या त्या वेळी इसामिया बाजारात असलेल्या कार्यालयात अनौपचारिक भेटीसाठी आले. अनेक विषयांवर मनमोकळी चर्चा झाली. अनंतराव या बैठकीला परिषदेचे कार्यकर्ते आणि ‘मराठवाड्या’चे सहसंपादक या दोन्ही नात्यांनी उपस्थित होते. ‘आपल्या या चर्चेचा वृत्तान्त प्रसिद्ध केला तर चालेल काय’ असा प्रश्न अनंतरावांनी आंबेडकर परत जाण्यास निघाले असता त्यांना विचारला. आंबेडकर क्षणभर स्तब्ध राहिले आणि नंतर म्हणाले ‘वृत्तांत लिहून तू मला अगोदर दाखव व मी मान्य केल्यावर तो प्रसिद्ध कर.’

थोड्याशा धास्तावलेल्या अवस्थेतच अनंतरावांनी तो लिहिला. आंबेडकरांना दाखवण्यासाठी अनंतराव दुसऱ्या दिवशी त्यांच्याकडे गेले. आंबेडकरांनी तो वाचला. थोडेसे आश्चर्य व्यक्त करीत ते म्हणाले, ‘चांगला लिहिला आहेस. तुझं मराठी लेखनही चांगलं आहे. जशाच्या तसा छापून टाक.’ तुझं मराठी लेखन चांगलं आहे, हे बाबासाहेबांनी तरुण अनंतरावांना दिलेले प्रमाणपत्र फार महत्त्वाचे होते. निजामी राजवटीत वाढलेला एक तरुण उत्तम मराठी लिहितो याचे आंबेडकरांना थोडे आश्चर्य वाटले असावे.

अनंतरावांच्या लेखनशैलीबद्दल त्यांचे निकट स्नेही प्रा.भगवंतराव देशमुख यांनी लिहिलेली आठवण बोलकी आहे. ‘‘अनंतरावांच्या लेखनाला एक पक्की वैचारिक बैठक होती. भाषेवर त्यांचे असामान्य प्रभुत्व होते. शिवाय सारे लेखन साधे, सरळ सहजगम्य असे. अनाकलनीय गुंतागुंतीचे असे ते सहसा लिहीत नसत. मात्र ही सहजता कमावलेली होती. ते अनेकदा म्हणत, ‘ज्या सर्वसामान्य माणसांत मी वावरलो, त्यांनी माझ्या भाषेला बळ दिले आहे.’ आपल्या भाषेबद्दल ते अत्यंत जागरूक असत. एखादा शब्द नेमका अर्थ व्यक्त करतो की नाही, याचा संशय आला की ते मित्रमंडळीत तो बोलून दाखवत आणि चर्चा करीत.... आता शब्द वापरला आहे, राहू द्या अशी त्या शब्दाची (आणि स्वतःचीही) गय त्यांनी कधी केली नाही.’’

‘मांदियाळी’ची प्रस्तावना लिहिताना प्रा.सुधीर रसाळांनी भाषेबद्दलच्या त्यांच्या काटेकोरपणाबद्दल एक आठवण सांगितली आहे. ‘‘एखाद्या वारकरी निरूपणासारखा आकार त्यांच्या लेखनाला मिळत असे. त्यात वाचकाला विश्वासात घेऊन केलेले नैतिक- भावनिक आवाहन असे. अग्रलेखात त्यांना शब्दाचा सैल, अनमानधपक्याचा वापर अजिबात चालत नसे. एखाद्या शब्दाच्या अर्थाबद्दल किंवा त्यातील व्यंजनेबद्दल जेव्हा ते साशंक होत, तेव्हा ते लेखन थांबवत. मग प्रा.भगवंत देशमुखांना फोन जाई. त्या शब्दाच्या अर्थाबद्दल, अर्थच्छटांबद्दल, व्युत्पत्तीबद्दल आणि त्याच्या वेगवेगळ्या रूपांबद्दल फोनवर चर्चा होई. एरव्ही छुपं असलेलं अनंतरावांचं संस्कृत पांडित्य अशा वेळी लखाकून चमके. त्यांचं पूर्ण समाधान झाल्यावर ते शब्दनिश्चिती करत आणि मग लेखन पुढं चालू होई.’’

अनंतरावांनी लिहिलेल्या व्यक्तिचित्रांच्या संग्रहाचे नाव ‘मांदियाळी’ असे आहे. ‘मांदियाळी’ हा ज्ञानेश्वरीतला शब्द आहे. ‘मांदियाळी’ म्हणजे मेळावा. अनंतरावांच्या भावजीवनात प्रारंभीच्या काळात ईशनिष्ठांची मांदियाळी होती. वारकरी संप्रदायात ज्यांनी धर्म हा व्यक्तीजीवनाला शुद्ध ठेवण्याचा मार्ग हा त्याचा खरा अर्थ जाणला, अशा अनेक वारकऱ्यांची शब्दचित्रे अनंतरावांनी रेखाटलेली आहेत. त्यांची चित्रे रेखाटता रेखाटता अनंतरावांनी अभावितपणे आपले स्वतःचेही चित्र रेखाटले आहे. वारकऱ्यांचा जीवनक्रम, त्यांची निर्लोभी वृत्ती याबरोबरच त्यांच्या मुखातून सतत बाहेर पडणाऱ्या संतवचनांचा खोलवर परिणाम अनंतरावांच्या मनावर झालेला आहे.

काशिनाथबुवांच्या निधनानंतर त्यांचा वारसा पुढे चालवण्यासाठी अनंतरावांच्या गळ्यात वीणा अडकवू पाहणारे सावताबुवा, संत वाङ्‌मयाचे भरपूर वाचन आणि चिंतन असलेले व अनंतरावांनी चांगले निरूपणकार व्हावे म्हणून त्यांना जबरदस्तीने निरूपणासाठी उभे करणारे मास्तर, बेढब शरीराचा पण मृदंग वादनाच्या आपल्या कौशल्याने भल्याभल्यांना खिळवून ठेवणारा रायरंदाचा गजानन, दिंदवाड्याचे ऐलाजी पाटील आणि एकाक्षणात सगळ्या सांसारिक वैभवातून बाजूला सरकून विरक्त झालेले विठ्ठलकाका, अशी सगळी ही ‘मांदियाळी’ आहे. अनंतरावांच्या भावजीवनात तर त्यांचे स्थान आहेच; पण त्यांच्या भाषेतसुद्धा वारकरी संस्कार खोल शिरलेला आहे. म्हणूनच त्यांच्या लेखनात आणि विशेषतः शीर्षकात संतवचने आणि त्याचे अंश वारंवार येतात.

‘मराठवाड्या’त त्या वेळी अनंतरावांचे सहकारी असलेले एक सहसंपादक अरविंद ग. वैद्य (छोटे) यांनी मला एक आठवण सांगितली. अब्दुल रहमान अंतुले महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री असताना एकदा औरंगाबादला त्यांनी मराठवाड्यासाठी करावयाच्या गोष्टींचे ‘पॅकेज’ जाहीर केले. अगदी पत्रकार परिषदेतसुद्धा कुणी ऐनवेळेला एखाद्या गोष्टीची सूचना केली तर तीही करू असे भरघोस आश्वासन अंतुल्यांनी त्या दिवशी दिले. या त्यांच्या आश्वासनाबद्दल अनंतरावांनी अग्रलेख लिहिला. त्याचे शीर्षक होते ‘कल्पवृक्षातळी।गाठी बांधलिया झोळी.’ तुकारामांच्या अभंगातली ही ओळ आहे. प्रत्यक्ष विठूनेच आम्हाला जन्माला घातले आहे, तेव्हा आम्ही मागून मागून काय मागणार? कल्पवृक्ष सर्व इच्छा पुरवीत असतानाच ते घेण्यासाठी गाठी बांधलेली फाटकी झोळी कशी पुरेशी होणार? अनंतरावांच्या भाषेतला सूक्ष्म उपरोध सहज लक्षात येण्यासारखा आहे.

त्या दिवशी झाले असे की, अंतुल्यांनी तो अग्रलेख वाचला आणि खूश होऊन अनंतरावांना सुभेदारी विश्रामगृहावर जेवणाचे निमंत्रण दिले. अर्थात अनंतराव गेले नाहीत. नंतरही एकदा अंतुल्यांच्या देकाराला अनंतरावांनी आणि त्यांच्या ‘मराठवाड्या’तील सहकाऱ्यांनी नकार दिला होता. एकदा त्यांनी पत्रकारांना सुटकेसेस वाटण्याचे ठरवले. अनंतरावांनी स्वतः तर ती घेतलीच नाही, पण आपल्या सहकाऱ्यांनीसुद्धा घेऊ नये, असा त्यांना सल्ला दिला. अनंतराव फक्त वारकऱ्यांची भाषा लिहीत नव्हते, तर त्यांच्यासारखेच ते निर्लोभीही होते.

पत्रकार मंडळींना सत्तेत असलेल्या किंवा जाऊ इच्छिणाऱ्या पुढाऱ्यांचे एक प्रकारचे आकर्षण असते. कधी तो त्यांच्या व्यावसायिक गरजेचा भाग असतो, तर काही वेळा त्याचाच मोह पडू लागतो. अनंतरावांना राजकारणातल्या वरिष्ठ पातळीवरच्या नेत्याबद्दल असे आकर्षण अजिबात नव्हते. ते स्वतःहून नेते मंडळींना भेटण्याची कधी धडपडही करत नव्हते. दिगंबरराव बिंदू काही दिवस हैदराबाद राज्याचे गृहमंत्री होते. तो काळ आणि बिंदूंचे साधेपण असे होते की, तेव्हा सत्तापदाभोवती वलयच नव्हते. नंतर यशवंतराव आले. ते अनंतरावांना ओळखत; पण एकमेकांच्या फारशा भेटी होत नव्हत्या. पत्रकाराला सत्तेवर असलेल्या नेत्याचेसुद्धा कठोर आणि तटस्थ मूल्यमापन करावे लागते. अनंतराव ते निर्भीडपणे करत असत.

यशवंतराव चव्हाणांविषयी अनंतरावांनी लिहिले आहे, ‘‘यशवंतरावांनी जातीयतेचा वापर राजकारणासाठी केला; पण ते जातीयवादी होते असे माझे मत कधीच नव्हते. उलट त्यांची दृष्टी कोणत्याही अव्वल दर्जाच्या भारतीय नेत्याइतकीच व्यापक होती. सुदैवाने त्यांच्या या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाला व्यापक चिंतनाची, रसज्ञतेची, गुणग्राहकतेची व विवेकी शालीनतेची जोड मिळाली होती. त्यामुळे टिळकांच्यानंतर त्यांच्याइतका मोठा दुसरा नेता महाराष्ट्रात झाला नाही, असेच माझे मत आहे... संकटाच्या प्रसंगी संघर्षाला तयार असणारे विरोधी नेते म्हणून मात्र ते टिकू शकले नाहीत. यशवंतराव कायम सत्तेमध्ये राहिले. या सत्तेमुळेच त्यांच्यातली संघर्षाची ताकद कमी कमी होत गेली.’’

यशवंतरावांच्या नंतर मुख्यमंत्री झालेले वसंतराव नाईक आणि शरद पवार हे दोघेही अनंतरावांविषयी आदर बाळगत. राजकारणात त्यांचे ऐकत, असे मात्र नाही, परंतु व्यक्तिगत स्नेह कायम असे. सुभेदारी विश्रामगृहावर वसंतराव नाईक आले म्हणजे मी आता विश्रांती घेतो असे सांगून इतरांची बोळवण करीत व सुभेदारीतून लवाजमा न घेताच अनंतरावांच्या घरी येत व काही घरगुती गप्पा मारत. का कुणास ठाऊक, शंकरराव चव्हाण आणि अनंतराव यांचे फारसे सख्य कधी झालेच नाही. मराठवाड्याच्या हितासाठी एकाच पद्धतीने दोघांनीही विचार केला असता, तर पुष्कळ गोष्टी सुकर झाल्या असत्या. कदाचित वेगवेगळे स्वभाव आडवे आले असावेत.एकदोन वेळा काही मित्रमंडळींनी त्यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्याचाही फारसा उपयोग झाला नाही. अनंतराव मायस्थेनियाने आजारी असल्याचे मी त्याकाळात सांगितल्यानंतर ‘आपण त्यांना भेटू’ असे स्वतःहूनच शंकरराव म्हणाले व त्याप्रमाणे सन्मित्र कॉलनीत त्यांची भेटही झाली.

गोविंदभार्इंच्या अभ्यासवर्गात वाचलेल्या मार्क्सने अनंतरावांना एकदम प्रभावित केले नव्हते. पूर्वीचे, विद्यार्थिदशेत झालेले घरचे आणि वारकऱ्यांचे संस्कार पुष्कळ दिवस शिल्लक होते. खुद्द अनंतरावांनीच सांगितले आहे, म्हणून त्यावर विश्वास ठेवावा लागतो. मनोहर सोनदे या आपल्या ‘मोठ्या बाराखडीतल्या मित्राचे एक व्यक्तिचित्र ‘कावड’मध्ये आहे. अनंतरावांनी सेलूच्या शाळेत काम करतानासुद्धा आपण पुष्कळसे कर्मठ कसे होतो हे सांगितले आहे.

ते सकाळ-संध्याकाळ संध्या करीत. विष्णुसहस्रनाम म्हणीत. एकदा त्यांनी काही दिवस गीतेचे वर्गही घेतले. त्यांचा मित्र मात्र पक्का नास्तिक होता. नंतरच्या काळात अनंतरावही पूर्णपणे नास्तिक झाले; पण ही प्रक्रिया गोविंदभार्इंचे वर्ग, सत्याग्रह काळात घडलेला तुरुंगवास, नंतर सेलूच्या शाळेत सहकाऱ्यांच्याबरोबर झालेले वाचन आणि चर्चा या सर्वांमुळे हळूहळू घडत गेली होती. वारकरी संप्रदायातली ईशनिष्ठांची मांदियाळी थोडी दूर गेली आणि ईश्वराला न मानणाऱ्या, पण तेवढीच निष्ठा असणाऱ्यांची नवी मांदियाळी अनंतरावांभोवती जमा झाली. गंमत अशी की, या मांदियाळीचे चित्रण करतानाही अनंतरावांच्या भाषेतून संतवचनेच स्रवताहेत. बाबासाहेब परांजप्यांचे वर्णन करताना त्यांना ‘आम्हावरी सुदर्शन घरटी करी’ असे वचन आठवते आहे.

अनंतरावांची भाषा मराठवाड्याच्या लोकजीवनाचे लेणेही ल्यालेली आहे. यशवंतराव चव्हाणांना अवमानित करण्यासाठी इंदिरा गांधींनी त्यांचे गृहखाते काढून घेतले आणि त्यांना अर्थखाते दिले, तेव्हा ‘बार्इंच्या घरात ते आता चिल्लर मोजीत बसले आहेत’ असे काहीसे अनंतरावांनी लिहिले होते. जनता पक्षाचा अश्वमेधाचा घोडा आम्ही महाराष्ट्रात अडवणार अशी घोषणा काँग्रेस नेत्यांनी केली, त्यावेळी ‘खरारा करणारे अश्वमेधाचा घोडा कसा अडवणार?’ असा टोकदार प्रश्न अनंतरावांनी विचारला. ‘पोटोबा वखवखता असेल तर लोकशाहीचा विठोबा विटेवर टिकणार कसा?’ असा प्रश्नही त्यांनी एकदा विचारला होता.

अनंतरावांनी संपादक म्हणून जे मृत्युलेख लिहिले आहेत, त्यात औपचारिकपणे ज्यांची नोंद घेणे आवश्यक असते अशांबद्दलचे फार थोडे आहेत. ज्यांच्याबद्दल त्यांच्या मनात जिव्हाळा होता, त्यांच्याबद्दल लिहिताना अनंतरावांच्या शब्दकळेला बहर येतो. अनंतरावांनी लिहिलेले मृत्युलेख महत्त्वाचे असण्याचे आणखी एक कारण आहे. मराठवाड्यातल्या अनेक माणसांची आणि त्यांच्या कामाची मराठवाड्याबाहेरच्या पत्रकारांना ओळखच नसते. बाबासाहेब परांजप्यांसारखा तरुणांना चेतवू शकणारा हैदराबाद स्वातंत्र्यलढ्याचा थोर नेता पश्चिम महाराष्ट्रात आणि विदर्भात किती लोकांना माहीत आहे? (तपस्वी बाबासाहेब परांजपे वेगळे) अनंतरावांनी त्या त्या व्यक्तींच्या निधनानंतर लिहिले, म्हणून त्यांची नोंद तरी झाली.

एकदा मी अनंतरावांना गंमतीने म्हणालो होतो की, ‘समाजजीवनातल्या एखाद्या क्षेत्रात महत्त्वाचे काम केलेल्या; पण मराठवाड्यात जन्मलेल्या आणि राहिलेल्या व्यक्तीला जर आपल्या कर्तृत्वाची योग्य दखल घेतली जावी असे वाटत असेल, तर त्याने तुमच्या अगोदर मरायला पाहिजे.’ अनंतरावांनी लिहिलेल्या मृत्युलेखांचे आणखी एक वैशिष्ट्य असे की, त्या व्यक्तींबद्दल त्यांच्या मनात जो ओलावा असे, स्नेह किंवा भक्तिभाव तो त्यांच्या लेखनातून प्रगट होई. नरहर कुरुंदकरांचा मृत्यू तर औरंगाबादलाच झाला होता. आपल्यापेक्षा वयाने किती तरी लहान असलेल्या कुरुंदकरांच्या मृत्यूने अनंतरावांना अक्षरशः हलवून टाकले होते. 

‘मृत्यूही जीवन खुडण्यासाठी स्मरणीय क्षणच निवडत असतो. कुरुंदकरांचे जीवनपुष्प असेच अकाली खुडले गेले. त्यांच्या जीवनाच्या सूर्याला जणू मध्यान्हच माहीत होती. अस्तमान त्याला ठाऊक नव्हता. जगातील बहुतेक बुद्धिमंतांनी सायंकाळ बघितलीच नाही. त्यांची जीवने प्रखर मध्यान्हाचा माथा चढवून तेथेच अंतर्धान पावली... कमलपुष्पाच्या पाकळ्या एक एक करून उमलत जाव्या आणि प्रकाशाला उन्मुख होऊन संपूर्ण पुष्प रेषेरेषेने प्रफुल्लित व्हावे अगदी तसे फुलणे चालू असतानाच कुरुंदकरांची जीवनयात्रा संपली. एकाच व्यक्तीत अनेक नात्यांचे संमीलन व्हावे, तसे कुरुंदकरांचे विलक्षण व्यक्तिमत्व होते. अर्ध्या वाटेवरूनच हा दमदार सवंगडी, सुहृद, चिंतक, अभ्यासक आपल्यातून जावा ही मन विदीर्ण करणारी घटना आहे. कदाचित असेही असेल की इतक्या अप्रूप, संपन्न जीवनाचे आपणच जतन करून शकतो, या विश्वासानेही मृत्यूने कुरुंदकरांना उचलले असेल.’’

कुरुंदकरांच्या मृत्यूने मराठवाड्यात जो दुःखावेग व्यक्त झाला, त्याचे नेमके कारणसुद्धा अनंतरावांनी नमूद केले आहे. ‘मराठवाड्यात अनेकांना असे वाटत आले आहे व वाटत राहील की, आपल्यातले जे काही उत्तम, उन्नत भव्य असेल त्याचे प्रतीक कुरुंदकर होते. मराठवाड्यात त्यांच्याविषयी लहानमोठ्यांच्या मनात जी भूषणाची, गौरवाची आणि अभिमानाची भावना आढळते तिच्यामागे हेच कारण होते. अनेक लोक कुरुंदकरांत आपलेच उन्नयन बघत होते.’

जयप्रकाश नारायणांचे निधन झाले त्यावेळी निर्माण झालेली राजकीय आणि भावनिक पोकळी अनंतरावांनी व्यक्त केली आहे. ‘गांधी गेले तेव्हा इतके पोरके व एकाकी वाटले नव्हते. कारण देशात गांधींच्या नंतर बरीच मोठी माणसे होती. त्यात विशेषतः जयप्रकाशजी होते. आता तेच गेले आणि आत्यंतिक पोरके वाटू लागले. एवढा मोठा यात्रिक गेला. आपण पडलो केवळ वाटसरू. जिथे वाट सरेल तिथेच विराम. आपली वाट तरी किती मोठी, दोन पावलांनी व्यापली जाईल एवढीच. जयप्रकाशजी यांसारखी माणसे सहस्र पावलांनी जीवनयात्रा क्रमित असतात व लाखो पावलांसाठी राजरस्ते निर्माण करीत असतात. गेला, तो वाटाड्याच आज निघून गेला.’

जयप्रकाशजींचा व्यक्तित्वविशेष सांगताना त्यांनी लिहिले, ‘‘सत्त्व गुणाला सगुण करावयाचे ठरले तर जयप्रकाशजींच्या रूपाचा आश्रय करावा लागेल. क्रांतीचा त्यांना ध्यास होता. परंतु त्यांची क्रांती गांधीजींच्या आदर्शाप्रमाणे निर्वैराचा हात धरूनच जाणारी होती... त्यांचे क्रांतिकारकत्व दाहक नव्हते. त्यांच्या क्रांतीला शीतल असे तेज होते. म्हणूनच त्यांना नंदादीपाची उपमा दिली आहे. नंदादीपाचा प्रकाश अंधारालाही सुसह्य वाटतो. फुलाच्या लोभस व मृदू स्पर्शाने हा प्रकाश अंधारात शिरतो आणि त्याला उजळून टाकतो. जयप्रकाशजींच्या व्यक्तिमत्त्वाचा हा आगळा विशेष होता.’’

श्रीनिवासराव बोरीकर हे हैदराबाद स्वातंत्र्य- चळवळीतले निरलस आणि पूर्णपणे निःस्वार्थ कायकर्ते. त्यांनी संघटनेचे सगळे काम केले; पण कोणत्याच पदाची कधी अपेक्षा केली नाही. मराठवाड्यात आणि विशेषतः परभणी जिल्ह्यात बहुजन समाजाला जागृत करून आंदोलनात सहभागी करून घेण्यात त्यांचा मोठाच सहभाग होता. त्यांच्या आयुष्याच्या संध्याकाळी प्रकृतीचे अस्वास्थ्य आणि आयुष्यभर बाळगलेले दारिद्र्य या दोघांची सोबत त्यांना होती. मृत्यूपूर्वी दोन दिवस रस्त्यावर फिरायला जात असताना बोरीकरांची आणि अनंतरावांची गाठ पडली होती. तो सगळा संवाद अनंतरावांनी अग्रलेखात नेमका नोंदवला आहे.

‘‘हल्ली वाचताच येत नाही. एकएक अवयव निकामी होत चालला. मोठी गंमत वाटते आपल्याच शरीराची ही निवृत्ती बघून. ज्यांच्याकडून हयातभर आपण भरपूर काम घेतले, ज्यांना आपण वाटेल तसे वापरले, तेच आता उलटले आहेत. हे पाय बघा सुमारे चाळीस वर्षे मी भाड्याने आणल्याप्रमाणे वापरले. खेड्यापाड्यांतून रानोमाळ पिदाडून घेतले. आता काम करायला तयार नाहीत.’’ बोरीकर थोडावेळ बोलून पुढे निघाले. अनंतरावांनी लिहिले आहे, ‘‘सुमारे पन्नास वर्षांचा मराठवाड्याचा इतिहास काठी टेकीत चालला होता!’’

अनंतरावांनी चळवळीतल्या आपल्या ज्येष्ठ सहकाऱ्यांबद्दल जसे लिहिले, तसेच त्यांनी काशिनाथराव जाधवासारख्या पुढे राजकारणात वेगळी वाट धरलेल्या एका काळच्या सहकाऱ्याबद्दलसुद्धा लिहिले. क्वचित एखाद्या मृत्युलेखात त्या माणसाच्या कार्याचे जसे स्मरण असे, तसेच त्याच्या उत्तुंग कर्तृत्वाचा सोयीस्कर विसर पडलेल्या जगाची निर्भत्सनाही असे. स्वामी रामानंद तीर्थ हे हैदराबादच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे नेते, आचारानेच नव्हे तर वृत्तीनेही पूर्णपणे संन्यासी. हैदराबादच्या मुक्ततेबरोबरच संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीतही त्यांचा सिंहाचा वाटा होता. महाराष्ट्राच्या नेतृत्वासाठी झालेल्या चव्हाण-हिरे संघर्षात स्वामीजी आणि त्यांचे सहकारी हिऱ्यांच्या बाजूने होते. त्यामुळे आणि नंतर राजकारणात सर्वत्रच घुसलेल्या अपप्रवृत्ती यामुळे स्वामीजी काँग्रेसच्या दृष्टीने नावडते झाले होते. विरोधी पक्षांनाही त्यांची फारशी बूज राहिलेली नव्हती.

22 जानेवारी 1972 रोजी स्वामीजींचे हैदराबादेत निधन झाले. स्वामीजींच्या भाग्याने त्यांचेच एक शिष्य पी.व्ही.नरसिंहराव तेव्हा आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री होते. त्यांच्यामुळे स्वामीजींचे अंत्यसंस्कार शासकीय इतमामात झाले. या अंत्यसंस्काराला महाराष्ट्रातला एकही मंत्री हजर नव्हता. आपण ज्या महाराष्ट्राचे मंत्री आहोत, तो एकसंध महाराष्ट्र अस्तित्वात आणण्यासाठी या संन्याशाने हातभार लावला आहे, याची त्यांना आठवणच नव्हती. बरोबरचे बरेच महत्त्वाचे सहकारी काँग्रेस पक्ष सोडून गेले असतानाही स्वामीजी काँग्रेस पक्षातच राहिले होते; पण त्या पक्षालाही स्वामीजींबद्दल आपले काही कर्तव्य आहे, याची जाणीवच नव्हती. या उपेक्षेच्या दुःखापेक्षा चीडच अनंतरावांनी लिहिलेल्या ‘स्वामीजी, होय आम्ही कृतघ्न आहो!’ या अग्रलेखात व्यक्त झाली आहे.

अतिशय कडक शब्दांत त्यांनी लिहिले आहे- ‘‘स्वामीजी तुम्ही एखाद्या सहकारी बँकेचे अध्यक्ष असता, एखाद्या साखर कारखान्याचे संचालक असता किंवा सत्तेच्या रिंगणात असेच कुठे तरी असता तर सरकारी अधिकारी झाडून तुम्हाला श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी आले असते. या लोकांना हे प्रासंगिक तंत्र फार पाठ झाले आहे! वर म्हटल्याप्रमाणे एखादा सहकारमहर्षी मेला की, यांचे अष्टभाव जागृत होतात. डोळ्यांचे पाणी खंडत नाही. मृताच्या फोटोसमोर असे बसून राहतात की, जणू यांचा सख्खा बापच मेला आहे! काय तो सुतकी चेहरा, काय ते रडण्याचे सोंग! स्वामीजी नावाचा एक मोठा पुढारी होता, त्याने निजामी सत्तेच्या विरुद्ध बंड केले. लोक संघटित केले आणि भारतीय स्वातंत्र्याला पूर्णत्व आणले वगैरे गोष्टी त्यांना माहीतदेखील नसतील. त्यांना बिचाऱ्यांना दोष लावण्यात काय हशील? जे तुमच्या खांद्यावर चढून मोठे झाले तेच मस्तवाल आहेत. इतरांना काय बोलावे? थोडक्यात एवढेच की, स्वामीजी आम्ही सारेच एकजात कृतघ्न आहो!’’

चक्रवर्ती राजगोपालाचारींनी मद्रास शहरातील उन्मळून पडलेल्या एका झाडाबद्दल एक मृत्युलेख लिहिला होता. अनंतरावांच्या स्मरणात असलेल्या त्या लेखाचा आधार घेत अनंतरावांनी ‘बोलके झाड’ (10 जुलै 1978) या शीर्षकाचा ललित अग्रलेख लिहिला आहे. मद्रासमध्ये दीर्घकाळ जगलेल्या या झाडाला एक इतिहास होता. मागे एकदा उन्मळून पडलेले हे झाड त्यावेळच्या इंग्रज गव्हर्नरने परत लावून घेतले होते. एखाद्या मित्राशी गप्पा माराव्यात तसे तो गव्हर्नर या झाडाशी बोलत असे. मानवी जीवनाशी असलेले झाडांचे नाते सांगत सांगत अनंतरावांनी तीसचाळीस वर्षांपूर्वी मराठवाड्याच्या सीमेवर असलेली वृक्षराजी कशी निदर्यपणे नष्ट करण्यात आली हे मांडून, आपला परिसर नयनरम्य करण्यासाठी सरकारी हुकूमशाहीच कशाकरता आवश्यक समजावी असा प्रश्न विचारला आहे. (त्या काळी वृक्षारोपण हा संजय गांधींच्या कार्यक्रमाचा भाग होता) सरकारला एवढे स्थान मिळत गेले, तर हनीमुनसाठीसुद्धा सरकारचा जीआर निघावा लागेल, असे त्यांनी उपहासाने विचारले आहे.

मराठवाड्यात त्यावेळी उद्योगधंदे तर अजिबातच नव्हते; पण पाणभरती जमीन किंवा डेअरीसारखे शेतीपूरक उद्योगसुद्धा अपवादानेच अस्तित्वात होते. शेतकऱ्यांचेच नव्हे तर सर्वच मराठवाड्याचे आर्थिक जीवन कोरडवाहू शेती पिकण्यावर अवलंबून असे. अनंतरावही शेतीवर अवलंबून असण्याची पार्श्वभूमी असणाऱ्या कुटुंबात जन्माला आले होते. विविध निमित्ताने खरे ग्रामीण जीवन त्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवले होते. मराठवाड्यात त्याकाळी सिंचनाखाली असलेली जमीन फारच थोडी होती व बहुतेक शेती कोरडवाहूच होती. जर पाऊस वेळेवर पडला नाही, तर शेतकरी तर संकटात असेच; पण मराठवाड्याचे एकूण जीवनच शेतीवर अवलंबून असल्याने तेही मरगळून जाई. एखाद्या वर्षी मृग वेळेवर व भरपूर पडला तर ‘मृगाने बहार केली’ सारखा अग्रलेख अनंतरावांच्या लेखणीतून बाहेर पडे. ‘पुढच्या पेरण्याची काळजी’ असले विषयसुद्धा त्यांना अग्रलेखासाठी आवश्यक वाटत.

शेतीतील अडचणींचा अनंतरावांनी सर्व दृष्टीने विचार केलेला असे. गुदस्ता शेजारच्या राज्यात दुष्काळ नव्हता, म्हणून तेथून आपल्याला चारा मागवता आला. यंदा तेथेही दुष्काळ असल्यामुळे तसे करता येणार नाही व गुरांना वाचवणे हा फारच मोठा गंभीर प्रश्न होईल याची त्यांना जाणीव असे व या अडचणीची वाचकांना ते आठवण करून देत. पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भ या भागात यंदा गव्हाचे पीक चांगले आले आहे. तेथे गव्हाची खळी झाल्यानंतर उरलेला कचरा गुरांसाठी उपयोगी पडू शकतो. तेथून चाराही आणता येऊ शकेल. सरकी, हुलगे, पेंड, तेलबियांचे पाचट या सगळ्यांचा पुरवठा झाला तर हे कठीण दोन महिनेही निघून जातील असा आशावाद अनंतरावांनी व्यक्त केला आहे. (22 नोव्हेंबर 1972) शेतीविषयक स्वतंत्र नियतकालिके नंतर निघाली, पण अनंतरावांचा ‘मराठवाडा’ शेती हा राजकारणाइतकाच महत्त्वाचा विषय आहे, असे मानत असे.

अनंतरावांचे व ‘मराठवाड्या’चे प्रादेशिकत्व भौगोलिक अर्थाचेच नव्हते. ते त्या भूभागाच्या प्रश्नाविषयीच्या आस्थेतून जन्माला आलेले होते. शेतीप्रश्नाप्रमाणेच अनंतरावांना महत्त्वाचे वाटत असे आणखी दोन प्रश्न म्हणजे दलित समाजावर होणारे अन्याय आणि मुस्लिमांची धर्मांधतेकडे सुरूच असलेली वाटचाल. अनंतराव हिंदुत्ववादी कधीच नव्हते. त्यांची घडण संतवाङ्‌मयाच्या वाचिक आणि बौद्धिक सान्निध्यात झाली असली तरी त्याचा मनाला विशाल करणारा संस्कारच त्यांच्या मनावर झाला होता. मुस्लिमांना बरोबरीचे स्थान आणि समान हक्क हे अनंतरावांना मान्य होतेच. गांधीजींच्या मार्गदर्शनाने चाललेला हैदराबादचा मुक्तिलढा हा पूर्णपणे धर्मनिरपेक्ष होता.

राजा आणि जुलूम करणारे अधिकारी मुस्लिम आणि भरडली जाणारी जनता हिंदू अशी विभागणी असतानाही लढ्याला मुस्लिमविरोधाचे वळण कधीही लागू देण्यात आले नव्हते; परंतु जातीयवादी प्रचाराने सामान्य मुस्लिम कसा भडकू शकतो आणि त्याला कसे बहकवले जाऊ शकते याचा अनुभव निजामी राजवटीत इतरांबरोबर अनंतरावांनीही घेतला होता. त्यामुळे मुस्लिमांबद्दलची त्यांची भूमिका पुस्तकी धर्मनिरपेक्षतेपुरती मर्यादित नव्हती. त्याला वास्तवाच्या आकलनाची एक बाजूही होती. त्यामुळे ती इतर समाजवाद्यांपेक्षा अधिक रोखठोक आणि अधिक स्पष्ट असे. हमीद दलवार्इंसारख्या विचारवंताला म्हणूनच अनंतरावांबद्दल विशेष आस्था होती. निजामी राजवटीतच शिक्षण झाल्यामुळे अनंतरावांना उर्दू उत्तम येत होते. त्यामुळे उर्दू वृत्तपत्रांत आणि पुस्तकांत काय प्रसिद्ध होत आहे, मुस्लिम मंडळींच्या मनात काय चालले आहे, याची त्यांना व्यवस्थित जाणीव असे.

आठवीच्या अभ्यासक्रमाला सरकारने जे इतिहासाचे पुस्तक तयार करून लावले होते त्यात महंमद पैगंबराबद्दल आक्षेपार्ह शब्दप्रयोग आहे असा आरडाओरडा काही मुस्लिम मौलवींनी केला. हा वाद निर्माण झाल्यानंतर अनंतरावांनी संपादकाला शोभणाऱ्या जिज्ञासेने त्याच अभ्यासक्रमाचे उर्दू माध्यमाचे पुस्तक मिळवून वाचले. त्यात तर असंख्य चुका होत्या. तुकाराम भागवत धर्माचे मेंबर होते, यासारखी विनोदी वाक्यरचनाही त्यात होती. या पुस्तकावर त्यांनी एक स्वतंत्र लेख लिहिला. तो ‘मराठवाड्या’बरोबरच ‘महाराष्ट्र टाइम्सने’ही प्रकाशित केला. त्यावेळी राज्य विधिमंडळाचे अधिवेशन सुरू होते. विधिमंडळात हा प्रश्न उपस्थित झाल्यानंतर सरकारला ते पुस्तकच रद्द करावे लागले.

अकारण वाद निर्माण करावे आणि त्याद्वारे आपल्या लोकप्रियतेत भर घालावी हे जातीयवाद्यांचे धोरणच असते. माजलगाव येथे सिंदफणा नदीवर एक धरण आज उभे आहे. त्याचे काम सुरू झाल्याबरोबर तेथील एक दर्गा किंवा तत्सम वास्तू पाण्यात जाईल म्हणून या धरणाचे काम थांबवावे अशी मागणी काही उचापत्यांनी केली. पुढे इसाक जामखानवाला या काही काळ मंत्री असलेल्या काँग्रेस नेत्याने मध्यस्थी केली आणि हा वाद मिटला. अनंतरावांना या पद्धतीने वाद मिटवणे पसंत नव्हते. त्यांनी ‘सरकार कुणाचे? पवारांचे की मुल्ला-मौलवींचे?’ असा परखड अग्रलेख लिहिला. सरकारच्या समन्वय समितीचे अध्यक्ष एस.एम.जोशी असतानाही त्यांनी सरकारच्या विरोधात स्पष्ट भूमिका घेतली होती.

Tags: Narendra Chapalgaonkar Anant Bhalero नरेंद्र चपळगावकर अनंत भालेराव : काळ आणि कर्तृत्व अनंत भालेराव weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

नरेंद्र चपळगावकर,  औरंगाबाद, महाराष्ट्र
nana_judge@yahoo.com

निवृत्त न्यायाधीश - मुंबई उच्च न्यायालय औरंगाबाद पीठ.  वैचारिक लेखक.   न्यायाधीश होण्यापूर्वी लातूरच्या दयानंद विज्ञान महाविद्यालयाच्या मराठी विभागाचे पहिले प्रमुख. 'मराठवाडा साहित्य परिषदे'च्या विश्वस्त मंडळाचे पंधराहून अधिक वर्षे अध्यक्ष होते. 


प्रतिक्रिया द्या