डिजिटल अर्काईव्ह (2013-2020)

मित्रहो, या सदराचे प्रयोजन अशा सकारात्मक प्रयत्नांची आणि वणव्यातही एखादे रानफूल वाचवणाऱ्या रसिक हातांची दखल घेणे हेच आहे. रसिकतेचा, सर्जनाचा उत्सव करणे हा हेतू आहे. कठीण समस्यांच्या आणि युध्दाच्या काळातदेखील आपली सकारात्मकता आणि रसिकता न गमावता जगता येईल का, या प्रश्नाचे उत्तर सातत्याने शोधणे हे माझे प्रयोजन आहे. निमित्त एखादा माणूस असेल, पुस्तक असेल, चित्रपट असेल किंवा एखादी घटना असेल; पण हे सातत्याने करायला हवे, हे मला आतून पटले आहे. (माझ्या स्वभावाला अनुसरून ‘बारमाही श्रावण’ असेच नाव देणार होतो, पण न जाणो- तिकडे वरुणराजाला याचा पत्ता लागायचा आणि तो खरेच बारमाही बरसायचा. तेव्हा ते नकोच.) 

जगभरातला डाव्या-उजव्यांचा राजकीय धुरळा, धार्मिक उन्माद आणि आंदोलनांचे पेव, साहित्य संमेलनाचे वाद, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचा ऐरणीवर आलेला प्रश्न, साहित्यिक-कलावंतांनी ‘भूमिका’ घेण्याची आवश्यकता, पर्यावरण आणि मानवी अस्तित्वाचे मूलभूत प्रश्न... यांसारखे अनेक ज्वलंत आणि महत्त्वाचे विषय समोर असताना ‘सर्जनाचा सकारात्मक श्रावण’ यासारखा निरुपद्रवी (कदाचित निरुपयोगीही) विषय घेऊन सदर लिहिण्याचे प्रयोजन काय, असा प्रश्न पडणे साहजिक आहे- माझे उत्तर आहे, दु:खांचे व दुष्टांचे निर्दालन एकीकडे आणि आनंदाची निर्मिती व सज्जनांची आरती दुसरीकडे- असे त्यांना एकमेकांविरुध्द उभे करू नये. समृध्दीच्या काळात किंवा आणीबाणीच्या काळातदेखील. कॅन्सरशी लढा देणाऱ्या माणसालादेखील सर्दी होऊ शकते आणि त्यासाठी व्हिक्स किंवा तत्सम औषध घ्यावे लागते. कॅन्सरची अतिशय प्रभावी औषधे त्यावर उपाय ठरत नाहीत.

महायुध्दातदेखील खायला बटाटे आणि प्यायला पाणी लागतेच. भवतालात अनेक भीषण प्रश्न आणि अस्तित्वाला हादरे देणाऱ्या समस्या उभ्या ठाकलेल्या असतानादेखील त्या युध्दात प्रत्यक्ष भाग न घेणाऱ्या असंख्य लोकांचे जगणे चालूच असते. आणि ते जगणे सुंदर करायचे सारे प्रयत्न थांबण्याची गरज नसते. नारायण सुर्व्यांचा मार्क्सबाबादेखील म्हणतोच ना- आम्हाला देखील गटे आवडायचा! कठीण काळात कला, सर्जन आणि सौंदर्य यांचे प्रयोजन असते ते यासाठीच. कला आणि साहित्य यांनी ज्या समाजाची अभिरुची उन्नत केली आहे, अशा समाजात कायदासुव्यवस्थेची बाह्य साधने कमी लागतात, हा तर माझा आवडता सिध्दांत आहे. असा समाज निर्माण करायचे प्रयत्न आपण सर्व काळात चालूच ठेवायला हवे आहेत. हे मला प्रकर्षाने जाणवले आणि या सदराचा प्रस्ताव संपादकांपुढे मांडला, त्याला निमित्त झाले एका प्रमुख वृत्तपत्रात अतिशय ठळकपणे महत्त्वाच्या जागी छापल्या गेलेल्या एका बातमीचे. 

मराठीत एका वर्षापूर्वी सुरू झालेले एक मासिक बंद झाल्याची होती ती बातमी. या बातमीला एवढी मोठी प्रसिध्दी द्यायचे कारण काय? मराठीत ललित, अनुभव, अनुष्टुभ, युगवाणी वगैरे अनेक मासिके वर्षानुवर्षे उत्तम चालली आहेत. ‘साधना’ तर अनेक दशके मराठी वाचकांत लोकप्रिय आहेच. या कशाची बातमी न होता, एका मासिकाच्या बंद पडण्याची मात्र मोठी बातमी होते, हे आपल्या नकारात्मक मानसिकतेचे उदाहरण वाटले मला. मासिके बंद पडत आहेत, पुस्तकांची दुकाने बंद होत आहेत, चांगल्या चित्रपटांना प्रेक्षक मुळीच जात नाहीत- यासारख्या बातम्यांचा मारा केल्याने या गोष्टींकडे वळू पाहणाऱ्या असंख्य लोकांना आपण नकळत परावृत्त करतो का? वास्तवाचे भान तर असायलाच हवे, त्यात संशय नाही. कारण प्रतिकूल वास्तवाच्या आकलनाखेरीज अनुकूल भविष्य घडवता येत नाहीच. पण वास्तव अनेक वेळा आपल्या पाहण्याच्या दृष्टीवर अवलंबून असते. याच काळात केवळ समीक्षेला वाहिलेले ‘सजग’सारखे एक नियतकालिक सुरू झाले आणि त्याला जाणकार वर्तुळात प्रतिसाद मिळत आहे याची का नाही मोठी बातमी होत?

इथे वर्षानुवर्षे निष्ठेने चालणाऱ्या अनेक नियतकालिकांची नावे घेता येतील. ती पुण्या-मुंबईतून निघतात, तसेच महाराष्ट्राच्या कोनाकोपऱ्यांतून निघतात. त्यामागे अनेकांचे अपार परिश्रम आणि निष्ठा आहेत. मंगेश नारायणराव काळे, दा. गो. काळे, रमेश इंगळे-उत्रादकर, दिनकर दाभाडे, नामदेव कोळी, येशू पाटील यांसारखे अनेक जण वर्षानुवर्षे निष्ठेने हे काम करताहेत. बातमी तर यांची व्हायला हवी. भानू काळे यांनीही अनेक वर्षे निष्ठेने मासिक चालवले. या सगळ्यांना समस्या आल्याच, अजूनही येतात; पण यातले अनेक जण हिंमत न हरता लढताहेत. हा शब्द महत्त्वाचा आहे. लढताहेत. लक्षात घ्या- नागरिकत्व कायदा किंवा विद्यार्थ्यांवरील हल्ला या गोष्टींविरूध्द आंदोलन करणारे ज्या निष्ठेने ‘लढताहेत’, त्याच निष्ठेने हेही लढताहेत. फक्त त्यांचे ‘लढे’ हे आपल्याला लढे वाटत नाहीत, इतकेच. असे अनेक आहेत. पुस्तकांवर प्रेम करणारे श्याम जोशी, त्र्यं. वि. सरदेशांमुखांसारख्या एका साहित्यिकाच्या मौलिक साहित्यिक वारशाचे जतन करण्यासाठी जीवाचा आटापिटा करणारे सोलापूरचे नितीन वैद्य, अभिवाचन करत गावोगावी फिरणारे श्रीनिवास नार्वेकर, सार्त्र किंवा बेकेटसारख्या महान लेखकाविषयी चर्चासत्रे भरवणारे मनोज पाठक यांसारखे अनेक जण मोठाल्या बातम्यांचे विषय व्हायला हवेत.

‘वाघुर’सारखा अंक काढणारा नामदेव, ‘अक्षरलिपी’ काढणारे महेंद्र-प्रतिक ही तरुण पोरे किंवा अनेक दशके निष्ठेने पुस्तके विकणारे आणि वाचनसंस्कृती बळकट करणारे ‘अक्षरधारा’चे रमेश राठिवडेकर हे विषय महत्त्वाचे ठरायला हवेत. उत्तमोत्तम अनुवाद प्रसिध्द करणारा शरद अष्टेकर किंवा नवनवी पुस्तके प्रकाशित करणारा सुशील धसकटे, उद्यमशील विक्रेता बाळासाहेब धोंगडे यांच्या बातम्या व्हायला हव्यात. नावे तरी किती घ्यावीत? कितीही घेतली तरी इतर अनेकांवर अन्याय होईल, या वाक्यात माझ्या म्हणण्याचे सार आहे. अनेक ठिकाणी अनेक लोक निष्ठेने आणि हिमतीने प्रयत्न करत आहेत. छोट्या-मोठ्या यशाची स्मारके आणि सोहळे करत उमेदीने पुढे-पुढे सरकत आहेत. आपल्या परीने उन्नत अभिरुचीचा समाज घडवायचा प्रयत्न करत आहेत. मित्रहो, या सदराचे प्रयोजन अशा सकारात्मक प्रयत्नांची आणि वणव्यातही एखादे रानफूल वाचवणाऱ्या रसिक हातांची दखल घेणे हेच आहे. रसिकतेचा, सर्जनाचा उत्सव करणे हा हेतू आहे. कठीण समस्यांच्या आणि युध्दाच्या काळातदेखील आपली सकारात्मकता आणि रसिकता न गमावता जगता येईल का, या प्रश्नाचे उत्तर सातत्याने शोधणे हे माझे प्रयोजन आहे. निमित्त एखादा माणूस असेल, पुस्तक असेल, चित्रपट असेल किंवा एखादी घटना असेल; पण हे सातत्याने करायला हवे, हे मला आतून पटले आहे. (माझ्या स्वभावाला अनुसरून ‘बारमाही श्रावण’ असेच नाव देणार होतो, पण न जाणो- तिकडे वरुणराजाला याचा पत्ता लागायचा आणि तो खरेच बारमाही बरसायचा. तेव्हा ते नकोच.) 

माझ्या आयुष्यातली छापली गेलेली माझी पहिली कविता मला आठवते. कवितेचे नाव होते ‘फिनिक्स आणि हिरवे रावे.’ इयत्ता बारावीत लिहिलेली. कवितेचे तीन भाग होते. पहिल्या भागात क्रांती करणाऱ्या, राखेतून उठणाऱ्या, करड्या-भुऱ्या फिसकारलेल्या पंखांच्या फिनिक्स पक्ष्याचे स्वप्नचित्र होते; तर दुसऱ्या भागात मजेत शीळ घालत श्रावणाचे उत्सव करणाऱ्या हिरव्या राव्याचे चित्रण होते. आणि तिसऱ्या भागात एक प्रश्न- कधी फिनिक्सने आव्हान करताच फिसकारत उठावे हिरव्या राव्याने, का राव्यासंगे कधी मधुर शीळ घालावी फिनिक्सने? याच प्रश्नाचा शोध या सदरात असणार आहे.

Tags: येशू पाटील नामदेव कोळी दिनकर दाभाडे रमेश इंगळे-उत्रादकर दा. गो. काळे मंगेश नारायणराव काळे सर्जनाचा सकारात्मक श्रावण weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके

कर्तव्य

सर्व पहा