डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

शिवाजीदादा कागणीकर : बेळगावचा विलक्षण सर्वोदयी

लोकांच्या शंकांचे निरसन करणे, त्यांना बळ देणे, योजनेचा पाठपुरावा करणे, त्यावर देखरेख ठेवणे, योजनेत भ्रष्टाचार होऊ न देणे, भ्रष्ट अधिकाऱ्यांविरुद्ध आवाज उठवणे- हे ते आज जवळजवळ 25 गावांतून करत आहेत. गेल्या वर्षी रोजगार हमी योजना राबविण्यात भारतात बेळगाव जिल्ह्याचा प्रथम क्रमांक आला. त्यात सर्वांत जास्त काम बेळगाव, हुक्केरी व खानापूर तालुक्यांत झाले. रोजगार लोकांपर्यंत खऱ्या अर्थाने पोचवण्याचे काम दादा व त्यांचे सहकारी करत आहेत. ‘कूळ कायद्याने गरिबांना भाकरी मिळाली आणि मनरेगाने भाजी दिली’ असे दादा या योजनेचे यथार्थ वर्णन करतात. भ्रष्टाचाराविरोधात ग्राकुस संघटनेच्या कार्यकर्त्यांबरोबर सरकारी कार्यालयावर 800 लोकांचा मोर्चा नेऊन ‘आमचे गांधी आम्हाला परत द्या’ असे सांगून गांधीजींची तसबीर परत मागण्याचे धाडस शिवाजीदादाच दाखवू शकतात. 

खादीची हाफ पँट, हाफ बाह्यांचा खादीचाच खिसेवाला शर्ट, गांधी टोपी आणि खांद्यावर शबनम या वेषातले शिवाजीदादा कागणीकर महाराष्ट्र, कर्नाटक व दक्षिण भारतात सर्वांना परिचित आहेत. गेल्या 47 वर्षांपासून बेळगावच्या ग्रामीण भागात रचनात्मक ग्रामीण विकासाचे काम त्यांनी उभे केले आहे. 1972 मध्ये साने गुरुजी, गांधीजी व विनोबांपासून प्रेरणा घेऊन दादांनी आपले आयुष्य देशसेवेला देण्याची प्रतिज्ञा केली. बी.एस्सी.च्या शेवटच्या वर्षाला असताना कॉलेज सोडून देऊन त्यांनी खेड्यात कामाला सुरुवात केली. त्यांच्या घरात ते एकटेच शाळेचे पायरी चढले होते. त्यामुळे तेव्हा गावातून त्यांना प्रचंड विरोध झाला. माथेफिरू म्हणून हिणवले गेले. त्याच वेळी अभ्यासगटात सहभागी झाल्यामुळे ते विश्लेषण करण्यास शिकले आणि सामाजिक प्रश्नांकडे डोळसपणे पाहू लागले. 
दारिद्य्र, कुपोषण, निरक्षरता, पाण्याचे दुर्भिक्ष, आरोग्य- सुविधांचा अभाव या तेव्हा मुख्य समस्या होत्या. मागासलेल्या, बहुजन समाजातील, डोंगर भागातील मुलांना आपली खरी गरज आहे, हे ओळखून त्यांनी खेड्यातील शाळा पुनरुज्जीवित केल्या, काही ठिकाणी नव्याने सुरू केल्या. असंघटित क्षेत्रातील कामगारांबरोबर दादांची उठबस असल्याने त्यांना संघटित करण्याचे काम  त्यांनी केले. दिलीप कामत यांनी सुरू केलेल्या अभ्यासगटातून झालेल्या चर्चांमुळे 1977 मध्ये 1000 यंत्रमाग कामगारांनी आपल्या मागण्या पूर्ण होईपर्यंत 77 दिवस संप केला. त्यासाठी दादांना सहकारी मित्रांबरोबर तुरुंगात जावे लागले.

1978 मध्ये फादर जो यांच्याबरोबर त्यांनी सुरू केलेली ‘जनजागरण’ संस्था आज नावारूपाला आली आहे. त्या काळी त्यांनी संस्थेच्या माध्यमातून रात्रशाळा, बालवाड्या, आरोग्यसेविका, बचतगट, जलसंधारण, दारूबंदी, वृक्षलागवड व संवर्धन, पाणलोटक्षेत्र व्यवस्थापन, गोबरगॅस असे विविध प्रकल्प आपल्या सहकाऱ्यांबरोबर यशस्वी करून दाखवले. दादांनी गोबरगॅसचे सर्व तंत्र व कौशल्य शिकून घेतले व 150 गवंडी तयार केले. त्या काळात त्यांनी जनजागरणद्वारे 3000 गोबरगॅस प्लांट्‌स बसवले, जे कुशल बांधकाम, उत्कृष्ट बांधकाम साहित्य व जनजागृतीमुळे आजही उत्तम प्रकारे वापरात आहेत.
 
गॅसप्लान्ट बसवताना ते आधी दलित वस्तीत बसवले जातील याची दादा आवर्जून काळजी घ्यायचे. त्या वेळी संपूर्ण भारतात सर्वाधिक गोबरगॅस बांधणारी जनजागरण ही प्रथम संस्था ठरली. गोबरगॅसला शौचालय जोडण्याचा दादांनी आग्रह धरला, परंतु या कामात लोकांचा विरोध व शंका दूर करण्यास त्यांना तीन वर्षे लागली. गॅस सहजपणे उपलब्ध झाला, लोक संडासचा वापर करू लागले, स्त्रियांची गैरसोय दूर झाली, वृक्षतोड वाचली, चुलीच्या धुरापासून मुक्ती मिळाली व गावात स्वच्छता नांदू लागली. सामाजिक वनीकरण, चराईबंदी, ग्रामअरण्य समिती, जलसंवर्धन ही सगळी कामे हातात हात घालून झाल्यामुळे 15-20 वर्षांत दुष्काळी परिसराचा कायापालट झाला. गावात उपलब्ध असणाऱ्या जलस्रोतांचा व नैसर्गिक संसाधनांचा त्यांनी लोकांबरोबर राहून अभ्यास केला आणि त्यानुसार कार्यक्रम आखले, त्यामुळे ते दीर्घ काळ टिकून आहेत. 

पाणलोटाच्या कामामुळे कट्टणभावी व परिसरातील खेड्यांत डोंगर हिरवेगार झाले. भूगर्भातील पाणी वाढून गावात नैसर्गिकरीत्या वर्षभर पाणी मिळू लागले. वृक्षारोपणामुळे जंगलतोड थांबून जंगलक्षेत्र वाढले. गुरांना चारा मिळू लागला. परिणामी, पशुधनात वाढ होऊन दुग्धव्यवसाय बहरला. शेतकऱ्यांनी भाजीपाला घेण्यास सुरुवात केली. कुपोषण घटले. गुरांमागे जाणारी मुले शाळेत शिकू लागली. 15 वर्षांच्या कालावधीत खेडोपाडी शिक्षणाची रुजवात घालण्याचे लक्षणीय काम रात्रशाळांनी केले. बैठकीत होणाऱ्या चर्चांद्वारे लोकांचे प्रबोधन होत राहिले. सामूहिक व लोकसहभागातून काम केल्यामुळे गावकऱ्यांमध्ये समूहभावना व स्वयंसेवी वृत्ती निर्माण झाली. रूढी-परंपरांचा काच कमी झाला. आंबा व काजूच्या लागवडीमुळे लोकांना उत्पन्नाचे साधन मिळाले. नरेगामुळे महिलांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण होऊन त्या जागृत व संघटित झाल्या आहेत. अशा प्रकारे सर्वांगीण विकासाचे प्रारूप कडोलीच्या आसपास उभे राहिले. 
 दादांच्या मार्गदर्शनामुळे तयार झालेले 10 ते 12 कार्यकर्ते आज जनजागरण संस्थेद्वारे वेगवेगळ्या गावांत कार्यरत आहेत. भारती भांदुर्गेसारखी कार्यकर्ती हिमतीने  व्यवस्थेशी झगडत लोकांचे प्रबोधन करत आहे. सगळ्या कामाचे श्रेय ते एकटे कधीच घेत नाहीत. श्री. राम आपटे, श्री. दिलीप कामत, श्री. अशोक देशपांडे, फादर जोचनकला, जागृत महिला ओक्कुट, जीवन विवेक प्रतिष्ठान हे सर्व त्यांचे परिवर्तनाच्या वाटेवरचे सहप्रवासी राहिले आहेत. त्यांच्या कामाला वैचारिक अधिष्ठान देण्याचे काम श्री. सदाशिवराव भोसले, श्री. वसंत पळशीकर व श्री.राम आपटे यांनी केले. 

‘आपटेदादांकडून मी नीती शिकलो’ असे शिवाजीदादा सांगतात. कर्नाटक राज्याला सर्वोदय चळवळीची मोठी परंपरा आहे. बेळगावचा इतिहास अभ्यासताना गंगाधरराव देशपांडे, पुंडलिक कातगडे, मुरलीधर घाटेगुरुजी; त्यानंतर सदाशिवराव भोसले, श्रीरंग कामत, आपटेदादा व शिवाजीदादा अशी बेळगावमधील गांधीविचाराची व सर्वोदयाची परंपरा दाखवता येईल. खेड्यातील जमिनी सरकारने लघुउद्योगासाठी घेऊ नयेत, म्हणून गावकऱ्यांना बरोबर घेऊन त्यांनी तीन वर्षे लढा दिला. त्यांच्या प्रेरणेने आज 25 शेतकरी पूर्णपणे सेंद्रिय शेती करत आहेत, तर 100 शेतकरी थोडी रासायनिक व थोडी सेंद्रिय शेती असा प्रयोग करत आहेत. बीजामृत, जीवामृत, शेणखत, गांडूळ खत, जैविक कीडनियंत्रण या सगळ्या गोष्टी दादा प्रात्यक्षिक करून दाखवत लोकांना शिकवतात. 

निसर्गाचे चक्र, त्यातील परस्परावलंबित्व व त्यातील गुंतागुंत समजावून घेतली; तर शेतीतील अवघड वाटणारे प्रश्न सहज सोडवता येतात असे ते अभ्यासाने सांगतात. परसबाग करण्यासाठी त्यांनी अनेक महिलांना प्रशिक्षित व उद्युक्त केले आहे. दादांचे संघटनकौशल्य, लोकांशी असलेला सततचा संपर्क व संवाद, प्रेरणादायी व सहनशील स्वभाव, कार्यकर्त्यांवर घेतली मेहनत यामुळे या सर्व प्रकल्पांचा पाया घातला गेला. बऱ्याचदा दादांच्या संकल्पनेतून साकारलेले हे प्रकल्प रोलमॉडेल ठरले व नंतर सरकारने ते उचलून धरले. सध्या ते ग्राकुस- ग्रामीण कुली कर्मिकार संघटनेमार्फत मनरेगा योजनेच्या अंमलबजावणीमध्ये गर्क आहेत. लोकांच्या शंकांचे निरसन करणे, त्यांना बळ देणे, योजनेचा पाठपुरावा करणे, त्यावर देखरेख ठेवणे, योजनेत भ्रष्टाचार होऊ न देणे, भ्रष्ट अधिकाऱ्यांविरुद्ध आवाज उठवणे- हे ते आज जवळजवळ 25 गावांतून करत आहेत. 
गेल्या वर्षी रोजगार हमी योजना राबविण्यात भारतात बेळगाव जिल्ह्याचा प्रथम क्रमांक आला. त्यात सर्वांत जास्त काम बेळगाव, हुक्केरी व खानापूर तालुक्यांत झाले. रोजगार लोकांपर्यंत खऱ्या अर्थाने पोचवण्याचे काम दादा व त्यांचे सहकारी करत आहेत. ‘कूळ कायद्याने गरिबांना भाकरी मिळाली आणि मनरेगाने भाजी दिली’ असे दादा या योजनेचे यथार्थ वर्णन करतात. भ्रष्टाचाराविरोधात ग्राकुस संघटनेच्या कार्यकर्त्यांबरोबर सरकारी कार्यालयावर 800 लोकांचा मोर्चा नेऊन ‘आमचे गांधी आम्हाला परत द्या’ असे सांगून गांधीजींची तसबीर परत मागण्याचे धाडस शिवाजीदादाच दाखवू शकतात. 

‘माझा भारत देश’ असा उल्लेख करत मराठी-कानडी वादात न पडता ते सर्वांसाठी झटतात. गावात जाऊन मुलांना ते सहजपणे गणित शिकवतात. साक्षरतेपलीकडे जाऊन मुलांनी जीवनकौशल्ये आत्मसात करावीत, यावर ते भर देतात. पर्यायी शिक्षणाचे प्रयोग पाहून त्यातील काही प्रयोग कलिका केंद्रांद्वारे खेड्यात राबवतात. दर रविवारी झाडे लावतात व ती जगवतात. आजवर त्यांनी अंदाजे तीन लाखांपेक्षा जास्त झाडे लावली आहेत. सरकारी ग्रामीण विकास योजना लोकांपर्यंत पोचाव्यात म्हणून लोकांना जागृत व संघटित करणे, त्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष करणे, प्रसंगी व्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवणे ही कामे आपल्या सहकाऱ्यांबरोबर ते अनेक वर्षे निष्ठेने करत आहेत. 
जागृत कुरबर संघटना, परिवर्तन, भ्रष्टाचार निर्मूलन आणि सामाजिक काम, नरेगा संघर्ष मोर्चा, गोविंदाम शिक्षण साधना ट्रस्ट, जीवन शिक्षण प्रतिष्ठान, Alternative Education Network या संस्थांद्वारे ते कार्यरत आहेत. हा विलक्षण सर्वोदयी कार्यकर्ता ‘हे विेश्वचि माझे घर’ हे सर्वार्थाने खरे ठरवत आजही रोज वेगवेगळ्या खेड्यांत हिंडत असतो. अफाट लोकसंग्रह हीच त्यांची खरी मालमत्ता आहे.

महाराष्ट्र फाउंडेशन व देवराज अर्स यांसारखे मानाचे बरेच पुरस्कार मिळूनदेखील खेड्यात गेल्यावर एखादा मुलगा त्यांना आपल्या घरी जेवायला यायचा आग्रह धरतो, तेव्हा त्यांना तो त्यांचा सर्वोच्च पुरस्कार वाटतो. सरकारकडून पुरस्कार स्वीकारला तरी त्याच वेळी चार खडे बोल सुनवायला ते मागे-पुढे बघत नाहीत. या वर्षी ते वयाच्या एकाहत्तरीत प्रवेश करत आहेत; पण मधुमेह बाजूला ठेवून प्रवास, आंदोलनं, उपोषणं, मोर्चे, पदयात्रा, सततच्या बैठका हे अजून चालू आहे. ‘मी दमलो’ असे ते कधीही म्हणत नाहीत. 
 

Tags: amita naygavkar shivajidada kaganikar अमिता नायगावकर शिवाजीदादा कागणीकर weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

अमिता नायगावकर,  बेळगाव, कर्नाटक


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके

कर्तव्य

सर्व पहा