डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

हाच काळ नेहरू घराण्याच्या त्यागपर्वाच्या आरंभाचाही होता. मोतीलालांनी क्रमाने गांधींचा मार्ग स्वीकारला होता. त्यासाठी प्रचंड उत्पन्न देणाऱ्या वकिलीवर पाणी सोडले होते. घरातली गडीमाणसे गेली, तबेल्यातले घोडे गेले, सॅटीन आणि रेशमाची वस्त्रे गेली. साऱ्यांच्या अंगावर एकच एक जाडी-भरडी खादी आली. स्वेच्छेने स्वीकारलेल्या या गरिबीशी मोतीलालांनी लवकर जुळवून घेतले. जवाहरलालांचे मन याचसाठी आपला जन्म असल्याचे त्यांना सांगणारे होते. त्यांच्या आईला- स्वरूपाराणींना मात्र हा बदल स्वीकारणे अवघड गेले. त्यासाठी त्या मनातून गांधीजींवर संतापल्याही होत्या. मात्र पुढे त्याही गांधीमार्गी झाल्या. सत्याग्रहात सहभागी झाल्या. आपल्या मुलींसोबत तुरुंगात गेल्या आणि गांधी-आंबेडकर यांच्यातील पुणे करारावेळी त्या दलित वस्तीतील सहभोजनातही सामील झाल्या.

या वेळी ब्रिटिशांनी तुर्कस्तानच्या खलिफाचे प्रशासकीय अधिकार काढून घेतले. त्यामुळे त्याच्या धार्मिक प्रभावालाही बाधा आली. हा प्रकार मुसलमान समाजाला डिवचणारा होता. त्यांच्या संतापाला राष्ट्रीय वळण देऊन त्यांना स्वातंत्र्याच्या दिशेने वळविता येण्याची चिन्हे गांधींना दिसत होती. नेहरूंना मात्र कोणत्याही धार्मिक बाबीत फारशी रुची नव्हती. त्यांनी खिलाफत चळवळीत भाग घेतला, त्यासाठी भाषणे केली; पण त्यातल्या धार्मिक बाजूवर त्यांचा भर नव्हता. त्या चळवळीचे इंग्रजविरोधी रूप व इंग्रजांची सत्ता घालविण्याची त्यांची इच्छाच त्यांच्या भाषणातून प्रकट होत होती. स्वातंत्र्याची दिशाच त्यांना मोलाची वाटत होती.

याच सुमारास अहिंसा व असहकार या गांधीजींच्या दोन सूत्रांवर चर्चा होऊन ती काँग्रेस व खिलाफत चळवळीचे नेते या दोहोंनीही डिसेंबर 1919 मध्ये अधिकृतपणे मान्य केली. धार्मिक कडवेपण हे देश व समाज या दोहोंसाठीही घातक असल्याचे व या दोहोंतही दुरावाच नव्हे, तर वैरभाव निर्माण करणारे असल्याचे नेहरूंना आरंभापासून वाटत होते. खिलाफतच्या निमित्ताने काँग्रेसमधील मुस्लिम नेत्यांचा वाढता प्रभाव त्यांना आवडणारा नव्हता. त्या प्रभावाचे अनिष्ट परिणाम तेव्हा पंजाबात दिसूही लागले होते. तेव्हाचा पंजाब (आज पाकिस्तानचा भाग बनलेला व आपला) मुस्लिम बहुसंख्येचा प्रांत होता.

आपल्या बहुमताविषयीचे एक गर्विष्ठपण त्या समाजात तेव्हाही होते. त्यांच्यात व तेथील शीख समाजात वैर होते आणि हिंदू हे त्या दोहोंसाठी तिरस्काराचे विषय होते. या संदर्भात के.एम. पणिक्कर या आपल्या स्नेह्याला लिहिलेल्या पत्रात नेहरू म्हणतात, ‘पंजाबातील मुसलमानांना आपल्या बहुसंख्येचा गर्व असला, तरी देशात आपण अल्पसंख्य असल्याची त्यांना धास्तीही आहे. शिखांना त्यांच्या धर्माचे ताजेपण व श्रेष्ठपण एवढ्या उंचीचे वाटणारे होते की, बाकीचे सारे त्यांच्या तुलनेत गौण ठरणारे. आणि हिंदू? आम्ही येथे अल्पसंख्य असलो, तरी देशात बहुसंख्य आहोत- ही त्यांची धारणा. या परस्परविरोधी धारणा शमल्या पाहिजेत, त्यांना खतपाणी घालण्याचे तेथील वृत्तपत्रांचे काम थांबविता आले तर ते थांबविले पाहिजे.मात्र तेथील वृत्तपत्रांनी पणिक्करांचे म्हणणे ऐकले नाही. त्याचे दुष्परिणाम पुढे फाळणीच्या वेळी जम्मूत झालेल्या मुसलमानांच्या व पंजाबात झालेल्या शीख व हिंदूंच्या कत्तलीत दिसले. मा. तारासिंगांचे खलिस्तानचे आंदोलनही याच पार्श्वभूमीवर उभे राहिले. हे भविष्य 1924 मध्येच पाहू शकणाऱ्या नेहरूंच्या दूरदृष्टीचे अशा वेळी आश्चर्य व कौतुक वाटल्याखेरीज राहत नाही...

याच सुमारास अमेठीतील एका धार्मिक दंगलीविषयी नेहरूंनी गांधीजींना लिहिलेआदरणीय बापू, या दंगलीत मला मध्यस्थी करता येत नाही. इथल्या हिंदूंना मी त्यांची बाजू घेईन असे वाटत नाही आणि नेमकी तीच भूमिका मुसलमानांचीही आहे. मात्र या दोन्ही बाजू ठरवून व कमालीचे खोटे बोलणाऱ्या आहेत, हे मला स्पष्ट दिसत आहे.खिलाफतचे पुढारी प्रसंगी कडवी धार्मिक भाषणे देत.  ती नेहरू व काँग्रेस या दोहोंनाही बोचणारी असत. पण काँग्रेस व त्या पक्षाचे हिंदू असणे या बाबी या कडवेपणावर मात करतील, असा गांधींचा तेव्हाचा पवित्रा असे.

खिलाफत संघटनेने 1920 च्या 28 मे रोजी आपल्या स्वतंत्र ठरावाद्वारे असहकाराच्या आंदोलनात सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला. दि.30 मे रोजी बनारसला झालेल्या काँग्रेसच्या बैठकीत त्याला संमती देऊन सप्टेंबरमध्ये झालेल्या लीगच्या कलकत्त्याच्या अधिवेशनात त्याला सक्रिय स्वरूप देण्याचे ठरले. दरम्यान काँग्रेसने साऱ्या देशाला 6 ते 13 एप्रिल या काळात जालियनवाला बागेतील हत्याकांडाचा निषेध सप्ताह पाळण्याचे आदेश दिले.   दि.1 ऑगस्ट 1920 रोजी टिळकांचा मृत्यू झाला, त्या वेळी सिंध प्रांताच्या दौऱ्यावर असलेले गांधीजी आणि नेहरू हे त्यांच्या अंत्यविधीला उपस्थित राहायला मुंबईत हजर झाले. माझा सर्वांत मोठा व सर्वाधिक शक्तिशाली पाठीराखा मी गमावलाहे त्या वेळचे गांधींचे उद्‌गार होते. यापुढचा त्यांचा प्रवास आपल्या आंदोलनाची दिशा एकट्याने ठरविण्याचा व एकाकीपणे शोधण्याचा होता. या वेळेपर्यंत सारी काँग्रेस व तिचे सर्व वरिष्ठ नेते गांधीजींच्या मागे आले होते. त्यात जवाहरलालांसोबत सरदार पटेलही होते.

माझे वडील आणि गांधी यांचा माझ्यावर जसा प्रभाव होता तसा एक हळुवार प्रभाव माझ्या पत्नीचा- कमलाचा माझ्या मनावर होता आणि आहे.कमला नेहरूंच्या मृत्यूनंतर 1938 मध्ये जॉन गुंथरला लिहिलेल्या पत्रात नेहरूंनी हे लिहिले आहे. कमला नेहरूंचे मूळचे आडनावही कौलच. त्यांचे घराणे काश्मिरातून येऊन दिल्लीला स्थायिक झाले होते.  त्यांच्या वडिलांचा व्यवसाय होता. कमला नेहरूंना त्यांच्या वयाच्या 13 व्या वर्षी मोतीलालजींनी पाहिले आणि त्या त्यांना मनापासून आवडल्या. पुढे नेहरूंच्या आईने त्यांना एका लग्नात पाहिले आणि हिलाच आपली सून करून घेण्याचे त्यांनी मनोमन ठरविले. कमलादेवी सुस्वरूप होत्या. उंच, सडपातळ, गौरवर्णी आणि नेहरूंच्या देखणेपणाला शोभणाऱ्या. त्यांचा स्वभावही जवाहरलालांसारखा स्वतंत्र बाण्याचा आणि निर्धाराचा. संवेदनशील आणि स्वाभिमानी, काहीशा भावनाशीलतेने निर्णय घेण्याचा. त्या नेहरूंसारख्या औपचारिक शिक्षण घेतलेल्या नव्हत्या. त्यामुळे खूपदा त्यांचे वागणे-बोलणे घरातल्यांना चमत्कारिक वाटायचे. त्यांच्या आवडी- निवडी ठाम होत्या. मात्र त्याच वेळी त्या सहृदयीही होत्या. आपल्याला न आवडणाऱ्यांबाबत त्या दूरस्थ असत. मात्र जवळच्यांना त्या त्यांच्या वाटायच्या. आपली मते कोणाला आवडो वा न आवडो- त्या बेधडकपणे सांगायच्या...

त्यांचा प्रेमविवाह नव्हता. आई-वडिलांनी पुढाकार घेऊन ठरविलेला रीतसर भारतीय विवाह होता. त्यांचा विवाह 1916 च्या मार्च महिन्यात वसंत पंचमीच्या मुहूर्तावर दोन्ही घराण्यांना साजेशा धुमधडाक्यात साजरा झाला. मोतीलालजींनी तेव्हा गांधींचा मार्ग पूर्णपणे स्वीकारला नव्हता. त्यामुळे घरातले ऐश्वर्य कायम होते. चांदीची भांडी, सुवर्णाचे अलंकार याशिवाय घोड्यांनी भरलेले तबेले, लहान मुलांसाठी तट्टू, शिवाय घराच्या आवारात पोहण्याचा विस्तीर्ण तलाव असे सारे होते. मोतीलालजी त्यांच्या आतिथ्यशीलतेसाठी प्रसिद्ध होते. अशा संपन्न कुटुंबात कमला नेहरूंनी सून म्हणून प्रवेश केला, तेव्हा त्या सतरा वर्षांच्या होत्या. त्यांच्या लग्नानंतरची पहिली पाच वर्षे सुखात व काहीशा आनंदात गेली. नंतर नेहरूंनी स्वातंत्र्यासाठी तुरुंगाचाच रस्ता धरला. दोघांचाही स्वभाव संवेदनशील असल्याने त्यांच्यात मतभेद व्हायचे. चांगली भांडणेही व्हायची. दोघांच्या आयुष्यांची पार्श्वभूमी वेगळी असल्याने त्यांना परस्परांशी जुळवून घ्यायलाही काही काळ जावा लागला.मात्र याच काळात तिने मला मनाने बळकटही केले’, असे नेहरूंचे म्हणणे.

त्यांनी कमला नेहरूंची तुलना रवींद्रनाथ टागोरांच्या चित्राया नायिकेशी केली आहे. ही चित्रा म्हणते, ‘मी चित्रा आहे. मी दैवी नाही म्हणून पूजनीय नाही. मात्र मी कुणाच्या अनुकंपेचाही विषय नाही. मला दुर्लक्षून चालणार नाही. संकटांच्या आणि आव्हानांच्या वेळी मला आपल्या जबाबदारीत सहभागी करून घेणाऱ्यांना मी माझ्या साऱ्या सामर्थ्यानिशी साथ देईन’... मात्र ही जाण नेहरूंना 1930 च्या सुमारास आली. त्या वेळी कमलादेवी नेहरूंच्या खांद्याला खांदा लावून सत्याग्रहात आणि इतर आंदोलनांत सहभागी होत होत्या.

त्यांच्या विवाहानंतर 21 महिन्यांनी 1917 च्या नोव्हेंबरात त्यांच्या एकुलत्या एका कन्येचा- इंदिरा गांधींचा जन्म झाला. त्याच वेळी कमला नेहरूंना क्षयाची बाधा असल्याचेही निदान झाले... नेहरूंच्या धाकट्या बहिणीने- कृष्णा हाथीसिंग यांनी या संदर्भात नेहरूंच्या चरित्रात केलेली एक नोंद महत्त्वाची आहे. आई आणि पत्नी या दोघींच्याही आजाराचा नेहरूंवर झालेला परिणाम खोलवरचा होता. शरीराचे स्वास्थ्य आणि त्यासाठी करावी लागणारी व्यायामाची साधना त्यांनी तत्काळ सुरू केली. त्याच वेळी आजारी माणसांच्या शुश्रूषेचे व्रतही त्यांनी आत्मीयतेने स्वीकारले. आजारी माणसाच्या खोलीत नर्स असावी तर नेहरूंसारखी. त्यांच्या सेवेला सुमार नव्हता आणि परिश्रमांना कडा नव्हत्या.

हाच काळ नेहरू घराण्याच्या त्यागपर्वाच्या आरंभाचाही होता. मोतीलालांनी क्रमाने गांधींचा मार्ग स्वीकारला होता. त्यासाठी प्रचंड उत्पन्न देणाऱ्या वकिलीवर पाणी सोडले होते. घरातली गडीमाणसे गेली, तबेल्यातले घोडे गेले, सॅटीन आणि रेशमाची वस्त्रे गेली. साऱ्यांच्या अंगावर एकच एक जाडी-भरडी खादी आली. स्वेच्छेने स्वीकारलेल्या या गरिबीशी मोतीलालांनी लवकर जुळवून घेतले. जवाहरलालांचे मन याचसाठी आपला जन्म असल्याचे त्यांना सांगणारे होते. त्यांच्या आईला स्वरूपाराणींना मात्र हा बदल स्वीकारणे अवघड गेले. त्यासाठी त्या मनातून गांधीजींवर संतापल्याही होत्या. मात्र पुढे त्याही गांधीमार्गी झाल्या. सत्याग्रहात सहभागी झाल्या. आपल्या मुलींसोबत तुरुंगात गेल्या आणि गांधी- आंबेडकर यांच्यातील पुणे करारावेळी त्या दलित वस्तीतील सहभोजनातही सामील झाल्या. याची सुरुवात एका चमत्कारिक वाटाव्या अशा योगायोगाने झाली.

अफगाणिस्तानचा सुलतान अमानुल्ला याचे ब्रिटिशांशी झालेले अल्पकालीन युद्ध 1919 मध्येच संपले. त्याच्या अखेरच्या वाटाघाटींसाठी सुलतानाचे एक शिष्टमंडळ मसुरीला आले होते. त्यांच्या तेथील  मुक्कामातच त्यांच्यातील तहाची बोलणी सुरू होती. नेमक्या याच वेळी जवाहरलाल आपल्या आईला व पत्नीला घेऊन मसुरीला आले. ज्या हॉटेलात ते शिष्टमंडळ थांबले होते, त्यातच नेहरू कुटुंबाचाही मुक्काम होता. तहाची बोलणी करणाऱ्या मंडळींशी त्यांचा साधा परिचयही नव्हता, परंतु संशयाने पछाडलेल्या ब्रिटिश सरकारने अफगाण शिष्टमंडळाशी आपला कोणताही संबंध नाहीअसे प्रतिज्ञापत्र त्यांना लिहून मागितले. त्याला नेहरूंनी नकार दिला. तेव्हा सरकारने त्यांच्यावर हद्दपारीचा हुकूम बजावून मसुरी व तो सारा परिसर तत्काळ सोडायला सांगितला. नेहरूंनी त्या आदेशाचे पालन केले. पुढे गैरसमजातून घडलेल्या या प्रकारातील मध्यस्थी मोतीलालांनी केली व सरकारचा मनाईहुकूम रद्द झाला. नंतर जवाहरलाल मसुरीला परतले, तेव्हा त्यांची लहानगी इंदिरा त्या अफगाण शिष्टमंडळासोबत खेळतानाच त्यांना दिसली.

मसुरीचा मुक्काम संपवून ते अलाहाबादला परतले, तेव्हा यमुनेच्या काठावर अडीच ते तीनशे शेतकऱ्यांचा वर्ग अर्धपोटी व अर्धवस्त्रात येऊन थांबल्याचे त्यांना कळले.  त्यांनी लागलीच आपल्या सहकाऱ्यांसोबत तिथे जाऊन त्यांची भेट घेतली. ‘‘पिके नाहीत, खायला नाही, जमीनदाराने करापोटी घरे लुटली आहेत, स्त्रियांवर अत्याचार झाले आहेत आणि आम्हाला लाथा-बुक्क्यांनी तुडविले गेले आहे... अशा निराश अवस्थेत आम्ही यमुनेला शरण आलो आहोत-’’ हा त्या गावकऱ्यांचा आक्रोश ऐकून नेहरू कळवळले. त्यांना धीर देत ते म्हणाले, ‘‘तर मग मी तुमच्या गावाला येतो.’’ तसे ते गेलेही.

तेथील शेतकऱ्यांची दुरावस्था पाहून द्रवण्याहून त्या शेतकऱ्यांना आपल्याविषयी वाटलेल्या विश्वासाने ते अधिक सद्‌गदित झाले. तुमची दु:खे मी दूर करीनअसे आश्वासन देणारे भाषण त्या हतबल गावकऱ्यांसमोर देताना नेहरूंनाच त्यांच्या वक्तृत्वाचा सूर सापडला. तोवर सभेत बोलायला भिणारे नेहरू त्या सभेत मनापासून बोलले आणि आपण शहरी माणसांहूनही ग्रामीण माणसांशी त्यांच्या भाषेत जिव्हाळ्यानिशी बोलू शकतो, याचा त्यांना साक्षात्कारच झाला. त्यांची यासंबंधी लिहिलेली एक नोंद  येथे सांगण्याजोगी. त्या क्षणी मला समजले- गांधींना शहरातल्या सुशिक्षित व उच्चभ्रू लोकांहूनही ही खेड्यातली माणसे राष्ट्रीय चळवळीशी का जोडून घ्यायची आहेत. त्यांचा चंपारणचा लढाही त्याचसाठी होता. ते शेतकऱ्यांशी ज्या आत्मीयतेने बोलतात, तिला तोड नसते.नेहरूंच्या वक्तृत्वाला फार मोठा दर्जा वा उंची नव्हती. मात्र त्यांच्या बोलण्यातले वैशिष्ट्य हे की, सभेत जमलेल्या हजारो लोकांपैकी प्रत्येकाला ते त्याच्या एकट्याशी बोलत असल्याचे वाटावे... नेहरूंचा ग्रामीण जनतेशी, तिच्या प्रश्नांशी व दु:खांशी संबंध असा जुळला.

सरंजामदार, जमीनदार व बड्या धनवंतांपासून मग ते मनानेच दूर गेले. शेतकऱ्यांवर अन्याय लादण्यात तेव्हाच्या न्याय- व्यवस्थेचा हात मोठा असल्याचेही या वेळी त्यांच्या लक्षात आले. न्यायालयात अडकलेले त्यांचे कज्जे वर्षानुवर्षे तसेच निकालावाचून रखडत आणि त्यांच्या नशिबातले तारखांचे फेरेही चुकत नसत. नेहरूंनी मग हे खटले कोर्टाबाहेर गावपंचायतीत सोडवायला सुरुवात केली. अशा वेळी ते स्वत:ही हजर असत. या प्रयत्नांना मोठा प्रतिसाद मिळाला आणि शेतकऱ्यांना एका मोठ्या बंधनातून मुक्त करण्याचे समाधान नेहरूंनाही लाभले.

नेहरूंचे खेड्यांचे दौरे वाढले. तेव्हा सरकारने त्यांच्यासोबत पोलीस द्यायला सुरुवात केली. पण नेहरूंच्या चालण्याचा वेग त्या पोलिसांना झेपत नव्हता. त्यातून नेहरू मैलोगणती पायी चालत. त्यांच्यासोबत उन्हातान्हातून जाणाऱ्या एका तरुण पोलीस अधिकाऱ्याला घेरी आल्याची व त्याची शुश्रूषा नेहरूंनाच करावी लागल्याची नोंद त्यांच्या चरित्रकारांनी केली आहे.

नेहरूंचा पुढचा प्रयोग शेतकऱ्यांचे मोर्चे सरकारी कचेऱ्यांवर नेऊन त्यांच्या मागण्यांची तड लावण्याचा होता. अशाच एका जमावासोबत तुरुंगाला घेरा टाकून त्यात अकारण अडकवलेल्या अनेक शेतकऱ्यांची सुटका करायला त्यांनी सरकारला भाग पाडले. ती साऱ्यांचेच मनोबल उंचावणारी बाब होती. नेहरूंना स्वत:चा व स्वत:सोबतच खऱ्या भारताचा शोध लागत होता आणि हाच आपला भारतही जाण त्यांच्यात भिनत होती. गांधीजींनी 1921 हे वर्ष त्यांच्या सहकाऱ्यांसोबत साऱ्या देशात अहिंसा, स्वदेशी, चरखा आणि भंगीमुक्तीसारख्या योजनांचा प्रचार करण्यात घालविले. नेहरूही अनेक जागी त्यांच्यासोबत होते. या देशात स्वातंत्र्य येईल ते याच जनतेच्या प्रयत्नातून. शहरी बैठका व त्यातील चर्चा यातून ते येणार नाही. देश बळकट करायचा आणि स्वातंत्र्यासाठी सिद्ध करायचा, तर ग्रामीण भागातला शेतकरीच त्याच्या साऱ्या अडचणींवर मात करून उभा होणे गरजेचे आहे, ही बाब याच काळात त्यांच्या मनात आणखी रुजली. ते गांधीजींकडे अधिकाधिक आकृष्ट होत गेले. त्यांच्या भाषणातली धर्मवचने त्यांना आवडायची नाहीत; मात्र फलाची आशा न धरता कर्म करीत राहण्याची गीतेतली शिकवण जेव्हा गांधीजी लोकांना समजावीत, तेव्हा नेहरू भारावत आणि गांधीजींच्या आत्मसामर्थ्याची त्यांची जाण आणखी दृढ होत जाई. गांधीजींची रामराज्य ही कल्पनाही त्यांना प्रथम बुचकळ्यात टाकत असे. पण गांधी त्याचा अर्थकल्याणकारी राज्यअसा करतात, हे लक्षात घेऊन तेही मग त्या संकल्पनेचा उच्चार करू लागले.

चरखा हे स्वराज्याचे साधन होऊ शकेल, असे त्यांना प्रथम वाटले नाही. पण देशातील लाखो माणसे व स्त्रिया जेव्हा चरखा चालवू लागल्या आणि खादीची दुकाने ग्राहकांनी भरलेली दिसू लागली, तेव्हा चरख्यासारख्या साध्या गोष्टीला राष्ट्राचे प्रतीक बनविण्याचे गांधींचे सामर्थ्यही त्यांच्या लक्षात आले. गांधीजींची साधने साधी होती. पण त्यात सामर्थ्य ओतण्याचे त्यांचे बळ फार मोठे होते... याचा साक्षात्कार पुढे नेहरूंएवढाच साऱ्या देशाला मिठाच्या सत्याग्रहाच्या वेळी झालाही.

असहकाराच्या चळवळीला जसजसा जोर चढत गेला तसतसे सरकारचे अत्याचार वाढत गेले. प्रथम सर्व काँग्रेस नेत्यांच्या हालचालींवर व प्रवासावर सरकारने बंदी आणली. वायव्य सरहद्द प्रांतात खान अब्दुल गफ्फार खान ऊर्फ सरहद्द गांधी यांना त्यांच्या भाषणाखातर अटक झाली. गांधींनी देशाला हा अन्याय शांततेने सहन करायला सांगितले. मात्र, त्यांचा असहकाराचा संदेश विलक्षण परिणामकारक ठरला. शेकडो सरकारी कर्मचाऱ्यांनी त्यांच्या नोकऱ्या सोडल्या. वकिलांनी व्यवसाय बंद केले. विद्यार्थ्यांनी इंग्रजी शाळांमधून आपली नावे काढून घेतली. असहकाराच्या या आंदोलनामुळे देश बेकायदा बनेल, अशी भीती टागोरांना वाटली व ती त्यांनी गांधींना कळविली. गांधींचे त्याला उत्तर होते- यातून देशभक्त घडतील’...

काँग्रेसने 1921 च्या जुलैमध्ये विदेशी  मालावर बहिष्कार घालण्याचे देशाला आवाहन केले. या वेळी मुंबईत झालेल्या विदेशी कापडांच्या होळीच्या वेळी गांधीजी स्वत: हजरही राहिले. दुर्दैवाने याच सुमारास, ऑगस्ट महिन्यात केरळात मोपल्यांनी बंड केले. तिथे राहणारे अरब वंशाचे लोक या बंडात अग्रभागी होते. ब्रिटिशांचे राज्य गेल्याची अफवा त्या बंडाला कारण ठरली आणि तीत अनेक हिंदू व्यापाऱ्यांचा व सावकारांचा बळी गेला. सरकारने हे बंड कठोरपणे शमविले. मात्र त्याने हिंदू-मुस्लिम ऐक्याच्या मोहिमेलाच तडा गेला.

तुर्कस्तानच्या मुस्तफा केमाल पाशाने 1924 मध्ये खिलाफतच रद्द केली, तेव्हा तिच्यासोबतच या मोहिमेचीही समाप्ती झाली. त्याआधी 10 मे 1921 या दिवशी नेहरूंच्या बहिणीचा- विजयालक्ष्मींचा (सरूप) विवाह रणजीत पंडित या तरुण वकिलाशी झाला. संस्कृतसह जगातील अनेक भाषांवर अधिकार असलेल्या या रणजीत पंडितांनीच कल्हणाने लिहिलेल्या काश्मीरच्या इतिहासावर राजतरंगिणीया काव्यग्रंथाचा इंग्रजी अनुवाद केला. त्याला नेहरूंनी लिहिलेली प्रस्तावना भाषेच्या अभ्यासकांनी वाचलीच पाहिजे एवढ्या काव्यमय उंचीवर जाणारी आहे.

दरम्यान, काँग्रेस नेत्यांच्या अटकेचे सत्रही देशात सुरू होते. अली बंधूंना अटक झाली. नेहरूंवर पकडवॉरंट निघाले. अशा धगधगत्या काळातच इंग्लंडच्या राजसत्तेला आपल्या राजपुत्राला- प्रिन्स ऑफ वेल्सला- भारताच्या सदिच्छा भेटीवर पाठविण्याची बुद्धी झाली. त्याची भेट भारतात सौहार्द निर्माण करील, असा सरकारचा अंदाज होता. तो खोटा ठरला. राजपुत्राचा अपमान न करता त्याच्या सर्व कार्यक्रमांवर बहिष्कार घालण्याचा कार्यक्रम काँग्रेस पक्षाने घोषित केला. मात्र राजपुत्राचे आगमन मुंबईत होताच त्या शहरात सरकारविरोधी दंगली उसळल्या. त्यात 50 जण पोलिसांच्या गोळ्यांना बळी पडले, 400 वर लोकांना अटक झाली आणि त्या घटनेचे लोण साऱ्या देशात पसरत गेले. या प्रकाराचे प्रायश्चित्त म्हणून गांधीजींनी उपोषण आरंभले. देशातल्या दंगली त्यामुळे तत्काळ शमल्या आणि 22 नोव्हेंबरला गांधीजींनी ते उपोषण मागे घेतले.

मात्र सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीने देशातले वातावरण तापतेच ठेवले. सारे जीवन, व्यवहार ठप्प झाले. बाजार, शाळा आणि सरकारी कार्यालये- एवढेच नव्हे तर लोकांनी आपापली घरेही बंद केली. राजपुत्राचे स्वागत मग अशा बंद भारताने केले... सरकारने काँग्रेस आणि खिलाफत या दोन्ही संघटनांवर 19 नोव्हेंबरला बंदी घातली. काँग्रेसचे तेव्हाचे अध्यक्ष देशबंधू दास यांच्यासह अनेकांना तुरुंगात टाकले गेले. देशबंधूंनी या वेळी देशाला दिलेला संदेश होता- सारा देशच तुरुंग झाला आहे, मात्र त्यातही काँग्रेसचे आंदोलन सुरू राहिले पाहिजे. माझ्या अटकेने वा मृत्यूने या कार्यावर कोणताही परिणाम होऊ नये.पंजाब, उत्तर प्रदेश, बिहार या सर्व प्रांतांत मग अटकसत्र सुरू झाले.

सरकारने उत्तर प्रदेशची सगळी काँग्रेस कमिटीच सामूहिकरीत्या तुरुंगात टाकली. नेहरूंना व मोतीलालजींना सहा महिन्यांच्या सश्रम कारावासाची शिक्षा सुनावली गेली. तुरुंगातून त्या दोघांनीही जनतेला उद्देशून लिहिले, ‘स्वराज्य मिळेपर्यंत आताचा असहकाराचा अहिंसात्मक लढा अखंड चालू द्या.डिसेंबर 21 ते जानेवारी 22 या काळात मग सरकारनेही आपली सूडमोहीम राबविली. तीत 30 हजारांवर लोकांना अटक करून तुरुंगात डांबले गेले.

तुरुंगातले नेहरूंचे आयुष्य कमालीचे शिस्तबद्ध होते. सकाळी उठताच आपली राहण्याची जागा स्वच्छ करणे, आपले व वडिलांचे कपडे धुणे, व्यायाम, वृत्तपत्रांचे वाचन, सूतकताई आणि चर्चा. तुरुंगात असताना नेहरूंनी अनेक छंद जोपासले होते. त्यातला एक बागकामाचा. आपल्या सहकाऱ्यांसह तुरुंगातल्या छोट्याशा आवारात ते भाज्या पिकवत. त्यासाठी विहिरीचे पाणी मोटेने ओढून त्यांना पाणी देत. दुसरा त्यांचा छंद वाचनाचा आणि तिसरा जमिनीवर एखादे अंथरुण टाकून नुसतेच आकाश न्याहाळण्याचा. एका कारावासात त्यांनी सूतकताईच्या जोडीला विणकाम शिकून घेतले. मी आता वस्त्रस्व यंपूर्णता मिळविली आहेअसे त्या वेळी त्यांनी लिहून ठेवले. (आफ्रिकेच्या कारावासात असताना गांधीजींनी कातडे कमावण्याची व चपला शिवण्याची कला अवगत केली होती, त्याची येथे आठवण व्हावी.)

Tags: खिलाफत चळवळ कमला नेहरू सुरेश द्वादशीवार पंडित जवाहरलाल नेहरू khilafat chalval Kamala Nehru suresh dwadashiwar Pandit Jawaharlal Nehru weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

सुरेश द्वादशीवार,  नागपूर
sdwadashiwar@gmail.com

सुरेश द्वादशीवार हे ज्येष्ठ पत्रकार-लेखक आहेत.


प्रतिक्रिया द्या