डिजिटल अर्काईव्ह (2014-2019)

‘हा काळ अतिशय त्रासदायक आहे. कलम 370 बाबत माझ्या मनात अढीच होती. 1990 च्या दरम्यान आमच्या वडिलांनी बांधलेले घर माझ्या आईला, भावाला आणि वाहिनीला सोडावे लागले होते. मात्र असे असले तरी, आज काश्मीर खोऱ्यातील जनतेला कैद्यांसारखे डांबून ठेवत, जगापासून त्यांचा संपर्क तोडत, त्यांच्यावर करण्यात येणारा अन्याय आणि अपमान पाहून मी प्रचंड व्यथित आहे. मानवतावादी संस्कृतीचा पाईक असलेल्या भारताची विविधता धोक्यात आली आहे की काय, अशी चिंता आता मला सतावते आहे. मात्र तरीही मी तहहयात विविधतावादी आणि आशावादीच राहीन.’ काश्मिरी पंडितांचे जीवन आणि त्यांच्यावर झालेला अन्याय याविषयीचा प्रचंड अभ्यास असणाऱ्या व स्वतः काश्मिरी पंडित असलेल्या या कनवाळू विद्वानाचे हे विवेकी मत आहे. त्यांच्या या विचारांशी सहमत होणारे थोडे फार भारतीय जरी शिल्लक राहिले तरी काश्मीर (आणि भारता) विषयी आशावादी राहायला हरकत नाही.

काश्मिरी पंडितांचे वांशिक हत्याकांड (ethnic cleansing) झाले त्यावेळी मी दिल्लीतील इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉनॉमिक ग्रोथ (IEG) मध्ये कार्यरत होतो. ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ त्रिलोकीनाथ मदन त्यावेळी या संस्थेचे संचालक होते. मदन हे काश्मीर खोऱ्यातच लहानाचे मोठे झाले होते, पुढे त्यांनी काश्मिरी पंडितांच्या जीवनाविषयी मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून एक उत्कृष्ट पुस्तकही लिहिले. इतकेच नव्हे तर, श्रीनगरच्या गांधी मेमोरिअल कॉलेजचे लोकप्रिय प्राचार्य म्हणून नावलौकिक असलेल्या प्रा.मदन यांच्या भावालादेखील त्यावेळी आपली मातृभूमी सोडण्यास भाग पाडले गेले. त्यावेळी त्यांच्या पिढीजात घराची तोडफोड करण्यात आली, त्यांच्या संग्रहात असलेली (अरबीसह) पाच भाषांतील अमूल्य हस्तलिखितेही जाळून टाकण्यात आली.

काश्मीर सोडावे लागलेल्या पंडितांपैकी काहींनी आपले अनुभव कथन करणारी पुस्तके लिहिली आहेत. पंडितांना काश्मीर कशामुळे व कुठल्या परिस्थितीत सोडावे लागले, यांविषयीचा सर्वांत अधिकृत म्हणता येईल असा वृत्तांत लिहिला आहे सोनिया जब्बार यांनी. ‘द स्पिरीट ऑफ पॅलेस’ या शीर्षकाचा तो लेख ‘सिव्हिल लाईन्स 5’ या पुस्तकात संकलित करण्यात आला आहे. जेहादींनी ठार मारलेल्या 36 पंडित स्त्री-पुरुषांची नावे, त्यांच्या जन्मतारखा, मूळ गावे आणि कुटुंबातील व्यक्ती यांची यादीच जब्बार यांनी या तीनपानी लेखात दिली आहे. यादी दिल्यानंतर पुढच्याच परिच्छेदात लेखिका म्हणते- ‘1989 ते 1991 या दरम्यान अतिरेक्यांनी हत्त्या केलेल्या पंडितांपैकी ही काही नावे आहेत. संपूर्ण चित्र स्पष्ट व्हावे यासाठी या यादीत मी आणखी किमान 900 नावांची भर घालू शकते. ही स्त्री-पुरुष मंडळी गोळीबारात किंवा अपघातात ठार झाली नव्हती, तर अतिशय पद्धतशीरपणे आणि निर्घृणपणे त्यांच्या हत्त्या करण्यात आल्या. हत्त्या करण्यात आलेल्या स्त्रियांपैकी बहुतेक जणींवर सामूहिक बलात्कार करण्यात आला होता. त्यांपैकी एका महिलेला तर करवतीने कापण्यात आले होते. पुरुषांच्या मृतदेहांवरील खुणांवरून त्यांना प्रचंड शारीरिक इजा केल्याचे दिसत होते. गळा दाबून मारणे, फाशी देणे, शरीर विच्छेदन, डोळे काढणे इत्यादी निर्घृण कृत्ये या काळात सर्रासपणे घडली. बऱ्याचदा मृतदेहांची विल्हेवाट लावताना सोबत चिठ्ठी जोडलेली असायची. ‘या मृतदेहांना हात लावल्यास अशीच गत करण्यात येईल अशी धमकी या चिठ्ठ्यांमधून नागरिकांना दिली जायची.

त्या 24 महिन्यांच्या काळात 35,000 लोकसंख्या असणाऱ्या पंडितांपैकी 900 जणांच्या निर्घृण हत्या होणं हा आकडा नक्कीच भयचकित करणारा होता. पंडितांच्या शिरकाणाचा कर्ता-करविता जगमोहन होते, असे कुणी म्हणत असेल तो खोटे बोलत आहे.’ काश्मिरी पंडितांना आपली भूमी सोडण्यास भाग पाडले, ही त्यांनी अनुभवलेली पहिली आणि सर्वांत मोठी शोकांतिका होती. जिहादींनी आपली वक्रदृष्टी पंडितांवर वळवली तेव्हा या मंडळींचे सगेसोयरेच त्यांच्यावर उलटले, तर काहींनी त्यांच्या याचनेकडे कानाडोळा केला. पंडितांना इतर धर्मीय काश्मिरींशी जोडणारे संस्कृती, काव्य आणि संतपरंपरा यांचे पूल इस्लामी मूलतत्त्ववाद्यांनी उध्वस्तच करून टाकले. आता या मंडळींकडे उरल्या आहेत त्या फक्त आठवणी, कटू आठवणी.

तत्कालीन विचार करता, एकीकडे काश्मीरमधून पंडितांना पलायन करावे लागत होते, तर त्याचवेळी देशातील इतर भागांतील मुस्लिमांचा छळ आणि बाबरी मशीद विध्वंसासाठी अयोध्येत आंदोलन या गोष्टी समांतरपणे सुरू झाल्या होत्या. ही घटना काश्मिरी पंडितांसाठी दुसरी शोकांतिका ठरली. लालकृष्ण अडवाणी आणि त्यांच्या अनुयायांनी आयोजित केलेली रथयात्रा व शिलान्यास यामुळे उत्तर आणि पश्चिम भारतात धार्मिक दंगलींची लाट उसळली आणि त्यात निष्पाप मुस्लिमांना अतोनात त्रास सहन करावा लागला. देशभर सुरू असलेल्या धार्मिक दंगलींचे प्रभावक्षेत्र मोठे असल्यामुळे त्याचवेळी काश्मीरमध्ये घडणाऱ्या घटना झाकोळल्या गेल्या.

काश्मिरी पंडितांची तिसरी शोकांतिका म्हणजे, त्यांच्यावर झालेल्या अत्याचारांना कायम नाकारण्यात आले आणि या घटनेमागची तथ्ये अंधारातच ठेवण्यात आली. अनेक काश्मिरी पंडितांनी या कटू आठवणींवर आधारित पुस्तके लिहिली आहेत, सोनिया जब्बार यांनी तर आपल्या लेखनामधून भक्कम पुरावेही दिले आहेत. मात्र तरीही काश्मीर पंडितांच्या पलायनासाठी पाकिस्तानला किंवा तत्कालीन राज्यपाल जगमोहन, किंवा त्या दोघांनाही जबाबदार ठरवले गेले. यामुळे काश्मिरातील मुस्लिम नेतृत्वाला स्वतःचे हात वर करण्याची पुरेपूर संधी मिळाली. आणि मग काश्मिरी हिंदूंच्या पलायनासाठी काश्मिरी मुसलमान अजिबात जबाबदार नसल्याची बतावणी हुरियत, पीडीपी आणि एनसी हे स्थानिक राजकीय पक्ष आजवर करत आले आहेत. 1990 च्या दरम्यान काश्मीरमधून बाहेर पडल्यावर काश्मिरी पंडित आपले जीवन धैर्याने पुन्हा उभे करू पाहत होते. पण त्याचवेळी चौथ्या शोकांतिकेने त्यांना गाठले.

नव्यानेच वाढू लागलेल्या हिंदुत्ववादी विचारधारेने काश्मिरी पंडितांच्या खांद्यावर आपली बंदूक ठेवायला सुरुवात केली. पंडितांवर झालेल्या अत्याचाराचा उपयोग करत, (किंबहुना दुरुपयोग करत) 1989 मध्ये भागलपूर येथे, 1992 मध्ये मुंबईमध्ये, 2002 साली अहमदाबाद येथे आणि याप्रमाणेच शेकडो अन्य ठिकाणी भारतीय मुस्लिमांविरुद्ध धार्मिक हिंसाचार घडविण्यात आले. पंडितांचा मुद्दा पुढे करत हिंदुत्त्ववादी विचारधारेच्या नेत्यांनी त्यांना विचारल्या जाणाऱ्या रास्त प्रश्नांना बगल दिली. कट्टरपंथीय इस्लामी (Islamism) अतिरेक्यांनी काश्मीरमध्ये हिंदूंवर केलेल्या अत्याचारांचे दाखले देत, भारतात इतरत्र मुस्लिमांविरुद्धच्या हिंसाचाराचे समर्थन हिंदुत्ववादी करू लागले.

आता पाचवी शोकांतिका काश्मिरी पंडितांसमोर आ वासून उभी राहिली आहे. रद्द करण्यात आलेले राज्यघटनेतील 370 कलम आणि त्यानंतर सुरू असलेल्या सरकारी दडपशाहीचे भारतभरातून स्वागत होताना दिसत आहे. या घटनांकडे काश्मिरी पंडितांवर झालेल्या अन्यायाचा बदला म्हणून पाहिले जाऊ लागले आहे. आजच्या काश्मीरमधील अनेक तरुणांना तुरुंगात डांबण्यात आले आहे, काहींना स्थानबद्ध करण्यात आले, त्यांना आपल्या कुटुंबांना भेटू दिले जात नाही. तेथे अन्न आणि औषधांचा प्रचंड तुटवडा भासू लागला आहे. वस्तुत: काश्मिरी पंडितांसोबत 1990 मध्ये जे घडले त्याच्याशी आजच्या या पीडित तरुणांचा काहीएक संबंध नाही. मात्र निष्ठुर आणि दिवसेंदिवस धर्मांध होऊ लागलेल्या भारतीय मनाने, (पंडितांवर झालेल्या) त्या अत्याचाराची किंमत या तरुणांनी मोजलीच पाहिजे अशी समजूत करून घेतली आहे.

दि.5 ऑगस्ट 2019 नंतर (कलम 370 रद्द झाल्यानंतर) काश्मीर आणि माझ्या परिचयातील काश्मिरी व्यक्ती यांच्याविषयी स्वाभाविकच मी खूप विचार केला. माझ्या डोक्यात सर्वांत जास्त कुणाचा विचार आला असेल, तर माझे मित्र आणि पूर्वाश्रमीचे बॉस टी.एन. मदान यांचा. नव्वदीच्या उंबरठ्यावर असलेले मदान शरीराने थकले आहेत. मात्र आजही आपल्या विचार आणि तत्त्वांविषयी ते तितकेच आग्रही आहेत. त्यांचाच विचार करत असल्याचे मी त्यांना ई-मेलद्वारे कळवले.

त्यावर त्यांनी उत्तर दिले, ‘हा काळ अतिशय त्रासदायक आहे. कलम 370 बाबत माझ्या मनात अढीच होती. 1990 च्या दरम्यान आमच्या वडिलांनी बांधलेले घर माझ्या आईला, भावाला आणि वाहिनीला सोडावे लागले होते. मात्र असे असले तरी, आज काश्मीर खोऱ्यातील जनतेला कैद्यांसारखे डांबून ठेवत, जगापासून त्यांचा संपर्क तोडत, त्यांच्यावर करण्यात येणारा अन्याय आणि अपमान पाहून मी प्रचंड व्यथित आहे. मानवतावादी संस्कृतीचा पाईक असलेल्या भारताची विविधता धोक्यात आली आहे की काय, अशी चिंता आता मला सतावते आहे. मात्र तरीही मी तहहयात विविधतावादी आणि आशावादीच राहीन.’

काश्मिरी पंडितांचे जीवन आणि त्यांच्यावर झालेला अन्याय याविषयीचा प्रचंड अभ्यास असणाऱ्या व स्वतः काश्मिरी पंडित असलेल्या कनवाळू विद्वानाचे हे विवेकी मत आहे. त्यांच्या या विचारांशी सहमत होणारे थोडे फार भारतीय जरी शिल्लक राहिले तरी काश्मीर (आणि भारता) विषयी आशावादी राहायला हरकत नाही.

(अनुवाद : समीर शेख)   

Tags: Kalparwa Ramchandra Guha kashmiri Pandit काश्मिरी पंडित कालपरवा रामचंद्र गुहा weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

रामचंद्र गुहा,  बंगळुरू, कर्नाटक

भारतीय इतिहासकार व लेखक. त्यांनी पर्यावरणावर, सामाजिक, राजकीय व समकालीन विषयांवर आणि क्रिकेटच्या इतिहासावर लेखन केले आहे 


प्रतिक्रिया द्या