गोव्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे भारताचे सर्वांत लहान राज्य असूनही या मातीने देशाला लष्कर आणि वायुसेना या दोन्ही दलांचे सर्वोच्च प्रमुख दिले आहेत.
जनरल सुनीत फ्रान्सिस रॉड्रिग्स: कुडतरी (Curtorim) गावचे हे सुपुत्र 1990 ते 1993 च्या दरम्यान लष्करप्रमुख होते. एका शांत आणि धोरणी गोवेकराने भारतीय लष्कराची धुरा कशी सांभाळावी, याचे ते उत्तम उदाहरण होते. निवृत्तीनंतर त्यांनी पंजाबचे राज्यपाल म्हणूनही आपली 'रॉयल' छाप सोडली.
एअर चीफ मार्शल हृषिकेश मुळगावकर मूळचे गोव्याचे असलेले मुळगावकर 1976 ते 1978च्या दरम्यान वायुसेना प्रमुख होते. 60हून अधिक प्रकारची विमाने उडवणाऱ्या या वैमानिकाने आकाशात गोव्याचे नाव उंचावले.
व्हाइस अॅडमिरल जॉन कॉलिन डी सिल्वा नौदलाचे उपप्रमुख आणि तटरक्षक दलाचे महासंचालक म्हणून त्यांनी समुद्रावर गोमंतकीय हुकुमत गाजवली.

'कार्तुस साहिब' आणि जिद्दीची गाथा 
जेव्हा आपण गोवेकरांना 'सुशेगाद' (आरामात राहणारे) म्हणतो, तेव्हा मेजर जनरल इयान कार्दोझो यांचे नाव अभिमानाने घ्यावे लागेल. 1971 च्या युद्धात पाय निकामी झाल्यावर स्वतःच्या हाताने तो कापून टाकण्याचे धैर्य दाखवणारे कार्दोझो हे जागतिक लष्करी इतिहासातील एक दंतकथा आहेत. शारीरिक अपंगत्वावर मात करून इन्फंट्री बटालिअनचे नेतृत्व करणारे ते पहिले अधिकारी ठरले. ही जिद्द सांगते की, गोवेकर उत्सव जितक्या उत्साहात साजरा करतो, तितक्याच कट्टरतेने शत्रूशी लढतोसुद्धा !

उच्च पदस्थ आणि धोरणात्मक नेतृत्व
गोवेकरांनी केवळ मैदानातच नव्हे, तर धोरण निर्मितीतही मोलाची भूमिका बजावली आहे.
एअर मार्शल संदेश वागळे मिथिल सीडीएस जनरल बिपिन रावत आणि आताचे सीडीएस जनरल अनिल चौहान यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी 'डेप्युटी टू सीडीएस' म्हणून काम केले.
एअर व्हाइस मार्शल सुनील नांदोडकर हवाई दलाच्या आधुनिकीकरणात त्यांचे मोठे योगदान आहे.
मेजर जनरल क्रिस्टोफर फर्नांडिस आणि ब्रिगेडिअर अनिल परेरा (सेना पदक) यांनी बिहार रेजिमेंट आणि दहशतवादविरोधी कारवायांत गोव्याची मान अभिमानाने उंच केली.

गोव्याची माती आणि लष्करी वारसा
गोव्याच्या मुक्तीनंतर (1961), इथल्या तरुणांचा ओघ एनडीए (NDA) कडे वाढला. गोव्यातील अनेक ख्रिस्ती कुटुंबांमध्ये आजही लष्करी सेवा ही एक कौटुंबिक परंपरा आहे. मडगावच्या फर्नांडिस कुटुंबातील तिसरी पिढी आता सैन्यात आहे.
लेफ्टनंट जनरल फ्रान्सिस टिबुर्टिक्स ('डिक') : डायस वेल्साओचे सुपुत्र, ज्यांना 1971 च्या युद्धात 'वीरचक्र' मिळाले. ते अस्खलित गोरखाली बोलत, जे त्यांच्या जवानांवरील प्रेमाचे प्रतीक होते.
लेफ्टनंट जनरल सुमेर इव्हान डीकुन्हा सध्याचे आर्मी एअर डिफेन्सचे महासंचालक. 
कर्नल जीझस बेनिनो फूरतादो एनसीसी कॅडेट ते त्याच बटालिअनचे नेतृत्व, असा त्यांचा रंजक प्रवास राहिला.

शौर्याचे 'व्हिक्टर्स' आणि रक्षक
लेफ्टनंट जनरल डब्लू.ए.जी. पिंटो यांना 'व्हिक्टर ऑफ बसंतर' म्हटले जाते. 1971 च्या विजयात त्यांचा सिंहाचा वाटा होता.
लेफ्टनंट कमांडर जे.पी.ए. नोरोन्हा (महावीर चक्र) : नौदलातील साहसाचे प्रतीक.
विंग कमांडर क्लेरेन्स डी' लिमा ज्यांनी विमान अपघातात पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांचे प्राण वाचवले.
लेफ्टनंट जनरल डब्लू.ए.जी. पिंटो 1971च्या बसंतर युद्धातील विजयाचे शिल्पकार म्हणून त्यांना 'व्हिक्टर ऑफ बसंतर' म्हटले जाते.
सेकंड लेफ्टनंट जयेंद्र जयसिंग राणे (वीरचक्र) : 1971च्या युद्धात 'हिली' जवळ शत्रूवर हल्ला करताना गाजवलेल्या अतुलनीय शौर्याबद्दल त्यांना मरणोत्तर वीरचक्र प्रदान करण्यात आले.
लेफ्टनंट कमांडर जे.पी.ए. नोरोन्हा (महावीर चक्र) : नौदलातील अतुलनीय नेतृत्व आणि धैर्याबद्दल त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
लेफ्टनंट नरेंद्र मायेकर (कीर्ती चक्र): आसाममधील 'ऑपरेशन राइनो' दरम्यान कर्तव्य बजावताना त्यांनी मरणोत्तर बलिदान दिले.
कर्नल अमित आनंद परब (सेना पदक शौर्य) : खोऱ्यातील दहशतवाद्यांचा खात्मा करण्यासाठी केलेल्या कामगिरीबद्दल त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
मेजर/कर्नल आयव्हन जोसेफ क्रास्टो (कीर्ती चक्र) : 1992च्या 'टिंबर ट्रेल' बचाव मोहिमेत हेलिकॉप्टरमधून खाली उतरून 10 पर्यटकांचे प्राण वाचवल्याबद्दल त्यांना कीर्ती चक्राने गौरविण्यात आले.
विंग कमांडर क्लेरेन्स डी' लिमा 1977 मध्ये विमान अपघातात तत्कालीन पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांचे प्राण वाचवल्याबद्दल त्यांना 'वायुसेना पदक' मिळाले होते.
मेजर क्लिफोर्ड फ्रैंको डी' सोझा (कार्यरत) काश्मीर खोऱ्यातील दहशतवादविरोधी मोहिमेदरम्यान दाखवलेले अपवादात्मक धैर्य आणि अतुलनीय सेवेबद्दल त्यांना प्रशस्तिपत्र (शौर्य) देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. ते मूळचे गोव्यातील शिवोली (Siolim) येथील रहिवासी आहेत.
गोवेकरांच्या रक्तातच संगीत आहे. मग ते नौदलाच्या बँडचे नेतृत्व करणारे कमांडर विजय डी'सोझा असोत किंवा गिटार वाजवत आपल्या तुकडीचे मनोबल वाढवणारे अधिकारी. गोव्यातील अनेक घरांमध्ये आजही भिंतीवर पूर्वजांच्या पदकांची आणि गिटारची जोडी दिमाखात सजलेली दिसते.

घरापासून दूर, पण ध्येयाजवळ
गोवेकरांना 'बाहेर' काम करायला आवडत नाही, असे म्हटले जाते; पण सियाचीनच्या बर्फापासून ते राजस्थानच्या वाळवंटापर्यंत गोवेकर पाय रोवून उभे आहेत. दक्षिण गोव्याचे खासदार कॅप्टन विरियातो फर्नांडिस (कारगिल युद्ध अनुभवी), कॅप्टन आशुतोष पेडणेकर (जगातील रॅकेटलॉन चॅम्पिअन) आणि कॅप्टन डॉ. तेजस कोलवेकर यांसारखी तरुण पिढी ही परंपरा पुढे नेत आहे.
भारतीय लष्कराच्या विविध शाखांमध्ये गोव्याचे सुपुत्र आपल्या शौर्याचा आणि बुद्धिमत्तेचा ठसा उमटवत आहेत. गोव्याच्या मातीने देशाला केवळ कलाकार आणि विचारवंतच दिले नाहीत, तर रणभूमीवर प्राणांची बाजी लावणारे 'रक्षक' ही दिले आहेत. विशेषतः सैन्य दलातील वैद्यकीय सेवेत गोमंतकीयांनी आपले अढळ स्थान निर्माण केले आहे.
स्व. कॅप्टन डॉ. अवधूत प्रभुदेसाई यांच्यापासून ते ग्रुप कॅप्टन डॉ. जीवक्ष वागळे यांच्यापर्यंत आणि नागालँडच्या दुर्गम भागात सेवा बजावणाऱ्या मेजर डॉ. पद्मिनी प्रभुदेसाई यांच्यापर्यंत, गोमंतकीय डॉक्टरांनी नेहमीच कर्तव्याला प्राधान्य दिले आहे. आय. पी. के. एफ. (IPKF) मोहिमेत लेफ्टनंट कर्नल डॉ. विनोद साळकर यांनी बजावलेली कामगिरी ही त्यांच्या साहसाची साक्ष देते.
केवळ सामान्य वैद्यकीय सेवाच नव्हे, तर 'डेंटल सर्व्हिसेस'मध्येही लेफ्टनंट कर्नल डॉ. पराग प्रभुदेसाई, लेफ्टनंट कर्नल डॉ. नितीन रायकर आणि लेफ्टनंट कर्नल डॉ. प्रवीणकुमार शिरोडकर यांसारख्या अधिकाऱ्यांनी आपल्या कौशल्याचा ठसा उमटवला आहे.
सुखवस्तू आयुष्य आणि आपल्या 'कम्फर्ट झोन'चा त्याग करून, सीमेवरील जवानांचे आरोग्य राखण्यासाठी या गोमंतकीय सुपुत्रांनी आणि सुकन्यांनी दिलेले योगदान ही प्रत्येक गोव्याच्या रहिवाशासाठी अभिमानाची बाब आहे. हा वारसा पुढील पिढीसाठी सदैव प्रेरणादायी ठरेल.
सैन्य दलातील 'आर्मी मेडिकल कोअर'मध्ये वैद्यकीय अधिकारी असोत, 'आर्मी डेंटल सर्व्हिस' असो, किंवा सिग्नल इंजिनिअर्स आणि आर्टिलरीमधील गनर्स - गोमंतकीय तरुण प्रत्येक आघाडीवर देशाचे नाव उंचावत आहेत.
याच तेजस्वी परंपरेत आता एका नवीन शिरपेचाची भर पडली आहे. फोंड्याचे कॅप्टन डॉ. तेजस नितीन कोलवेकर यांची भारतीय लष्कराच्या 'रिमौंट व्हेटरनरी कॉर्न्स' (RVC) मध्ये झालेली निवड ही केवळ एका व्यक्तीची प्रगती नसून, संपूर्ण गोव्यासाठी हा अभिमानाचा क्षण आहे.

डॉ. तेजस यांच्या निवडीने हे सिद्ध केले आहे की, गोव्यातील तरुण तांत्रिक आणि विशेष सेवांमध्येही अव्वल आहेत. 'रिमौंट व्हेटरनरी कॉर्म्स' ही लष्कराची एक अत्यंत महत्त्वाची शाखा आहे, जी दुर्गम भागात लष्करी घोडे आणि श्वानांची काळजी घेते. या क्षेत्रात गोमंतकीय तरुणाने स्थान मिळवणे हे गोव्याच्या शैक्षणिक गुणवत्तेचे प्रतीक आहे.
पूर्वी गोमंतकीय तरुणांचा कल प्रामुख्याने समुद्री सेवा (Merchant Navy) किंवा परदेशातील नोकऱ्यांकडे अधिक असायचा. मात्र, अलीकडच्या काळात लष्करी अधिकारी, डॉक्टर आणि इंजिनिअर्स म्हणून भारतीय सैन्यात भरती होण्याचे प्रमाण हळूहळू वाढत आहे. डॉ. तेजस कोलवेकर यांचा प्रवास हा गोव्यातील इतर महत्त्वाकांक्षी तरुणांना 'युनिफॉर्म' घालण्यासाठी आणि मातृभूमीच्या सेवेसाठी प्रेरित करणारा ठरेल.
गोव्याचा ख्रिस्ती समाज असो वा हिंदू, इथल्या सण-उत्सवांच्या गाण्यांत जसा एक ताल आहे, तसाच तो भारतीय संरक्षण दलाच्या शिस्तीतही मिसळला आहे. गोवेकर कदाचित घरी परतण्यासाठी आसुसलेला असेल; पण जोपर्यंत तो गणवेशात आहे, तोपर्यंत तो भारताचा सर्वांत अभेद्य कडा आहे.
भारतीय सैन्यदलात गोव्याचे नाव उंचावण्यात अनेक अधिकाऱ्यांचा मोठा वाटा आहे. विशेषतः लेफ्टनंट जनरल सुमेर इव्हान डी' कुन्हा यांची 2023 मध्ये 'डायरेक्टर जनरल ऑफ आर्मी एअर डिफेन्स'पदी
झालेली नियुक्ती हा गोव्यासाठी मोठा सन्मान आहे. त्यांच्या कुटुंबात लष्करी सेवेचा मोठा वारसा असून, त्यांचे दिवंगत वडील मेजर जनरल होते, तर त्यांचे बंधू कमोडोर संजय डी 'कुन्हा सध्या भारतीय नौदलात कार्यरत आहेत.

प्रमुख अधिकारी आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र
आर्मी एव्हिएशन (हवाई दल) लेफ्टनंट कर्नल संदीप डी'सुझा, सेना पदक विजेते लेफ्टनंट कर्नल नरेंद्र गोवेकर (निवृत्त) आणि लेफ्टनंट कर्नल उमेश भाटीकर (निवृत्त) यांनी या विभागात महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली आहे.
राज्य सैनिक बोर्ड : मेजर व्हिक्टर झुझार्ते आणि दिवंगत लेफ्टनंट कर्नल सिल्वेस्ट्रे डी' सुझा यांनी राज्य सैनिक बोर्डाच्या माध्यमातून योगदान दिले आहे.
इतर वरिष्ठ अधिकारी: कर्नल क्लिफ्टन माक्र्केस, कर्नल
व्हिक्टर रेबेलो, ग्रुप कॅप्टन जोसेफ नोरोन्हा आणि ग्रुप कॅप्टन ऑलिव्हर डायस यांसारख्या अनेक अधिकाऱ्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने गोव्याची मान अभिमानाने उंचावली आहे.

गोव्यात जन्मलेले अन्य दिग्गज अधिकारी :
गोव्याच्या कानाकोपऱ्यांतून अनेक तरुण अधिकारी देशसेवेसाठी पुढे आले आहेत.
फोंडा : विंग कमांडर रश्मी प्रभू, विंग कमांडर राहुल वेरेकर, कर्नल धोंडिराज सामंत.
पणजी व मडगाव: कर्नल विश्वास भांडारे, कर्नल बाळकृष्ण शिरोडकर, स्क्वाड्रन लीडर इव्हान क्रास्टो.
इतर भागातील : फ्लाइट लेफ्टनंट मारिया शांती चाविस (ताळगाव), लेफ्टनंट कमांडर गौरीश सावंत, लेफ्टनंट कर्नल प्रसाद पास्कल डी' सिल्वा (कळंगुट) आणि विंग कमांडर फर्नांडो दा कोस्टा.
गोव्यातील प्रत्येक तालुक्यातून आणि गावातून अशा प्रकारे वीर अधिकारी निर्माण होणे ही राज्यासाठी गौरवाची बाब आहे.
गोव्याच्या सुपुत्रांनी भारतीय संरक्षण दलात नेहमीच आपल्या शौर्याचा आणि कर्तृत्वाचा ठसा उमटवला आहे. गोव्याचे अनेक अधिकारी आज लष्कर, नौदल आणि वायुसेनेत उच्च पदांवर कार्यरत असून, देशाच्या सीमांचे रक्षण करत आहेत. त्यांच्या या योगदानाकडे पाहताना डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस यांचा मानवतावादी दृष्टीकोन आठवतो.
निःस्वार्थी देशसेवा, उच्च ध्येयवादी वृत्ती आणि संकटाच्या वेळी डगमगून न जाता धैर्याने उभे राहणे, ही डॉ. कोटणिसांची मूल्ये या अधिकाऱ्यांच्या कार्यामध्ये स्पष्टपणे दिसून येतात. त्यांच्या या कार्यामुळे केवळ गोवाच नव्हे, तर संपूर्ण भारताला त्यांचा सार्थ अभिमान आहे.

गोव्याच्या भूमीला निसर्गाचे वरदान लाभले आहेच; पण या मातीने देशाला दिलेले सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे इथला 'जाज्वल्य अभिमान' आणि 'कर्तव्यनिष्ठा'. ज्या भूमीला आपण केवळ पर्यटनाचे केंद्र मानतो, त्याच मातीने भारतीय सैन्याला दोन सेनाप्रमुख आणि अनेक रणधुरंधर दिले आहेत, हे वास्तव गोव्याच्या खऱ्या ताकदीची ओळख करून देते.

आज गोव्याचा तरुण केवळ गिटारच्या तारा छेडत नाही, तर तो अत्याधुनिक क्षेपणास्त्रे आणि लढाऊ विमानेही लीलया हाताळत आहे. 'सुशेगाद' या शब्दाचा अर्थ अनेकदा 'आरामप्रियता' असा चुकीचा घेतला जातो; परंतु गोमंतकीय जवानांनी सिद्ध केले आहे की, सुशेगाद म्हणजे 'मनापासून जगणे' आणि जेव्हा वेळ येईल तेव्हा 'मनापासून लढणे'.

सैन्यदलातील ही गोमंतकीय परंपरा केवळ भूतकाळातील गौरवगाथा नाही, तर ती भविष्यातील पिढ्यांसाठी एक दीपस्तंभ आहे. मेजर जनरल इयान कार्दोझो यांची जिद्द असो किंवा कॅप्टन डॉ. तेजस कोलवेकर यांचा नवा मार्ग, हे सर्व एकाच धाग्याने बांधलेले आहेत, तो धागा म्हणजे 'राष्ट्र प्रथम'.

आज जेव्हा सीमेवर एखादा गोवेकर जवान उभा असतो, तेव्हा त्याच्या मनात घराची ओढ नक्कीच असते; पण त्याच्या हातातली बंदूक शत्रूसाठी काळ बनून उभी असते. सण-उत्सवांच्या तालावर नाचणारा गोवेकर जेव्हा रणमैदानात उतरतो, तेव्हा तो भारताचा एक अभेद्य कडा बनतो. गोव्याच्या या शौर्यपरंपरेला संपूर्ण देशाचा सलाम!

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक