या वर्षीचा साधना प्रकाशन फीडबॅक फॉर्म 1 डिसेंबर ते 15 डिसेंबर 2025 या कालावधीत खुला होता. व्यापक कव्हरेज सुनिश्चित करण्यासाठी फॉर्म साधना साप्ताहिकात छापला गेला, QR कोड प्रसिद्ध केला गेला आणि ईमेल पाठवले गेले. तथापि, WhatsApp धोरणातील बदलांमुळे ब्रॉडकास्ट मेसेजिंगवर मर्यादा होत्या. म्हणून या वर्षी प्रतिसाद गोळा करण्यासाठी अतिरिक्त परिश्रम आवश्यक होते. या अडचणी असूनही, टीम साधनाने सर्वेक्षण लिंक शक्य तितक्या अधिक वाचकांपर्यंत उपलब्ध माध्यमांद्वारे पोहोचवली; आणि 590 प्रतिसादांचा मजबूत सहभाग हे त्यांच्या कामाचे प्रतिबिंब आहे. सर्वेक्षण पद्धतीमध्ये 'पोहोच' ही बाब कोणाला ऐकले जाते हे ठरवते आणि फॉर्म योग्य प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याचे श्रेय टीमला जाते.

साधना प्रकाशनाच्या सूचीमध्ये सध्या 225 पुस्तके असल्यामुळे, फॉर्ममध्ये वाचकांना sadhanaprakashan. in या संकेतस्थळाचा संदर्भ घेण्याची सूचना देण्यात आली होती, जिथे पुस्तकांचे मुखपृष्ठ, माहिती, लेखक आणि विषय-टॅग्स उपलब्ध आहेत. संदर्भ जाणीवपूर्वक पुरवण्यामागचे कारण साधे आहे आपली स्मृती अनेकदा अस्पष्ट असते. बऱ्याच वेळा पुस्तक वाचलेले असते, पण ते स्मरणात राहत नाही; किंवा पुस्तकांनी टाकलेला प्रभाव आठवतो, पण शीर्षके, आवृत्त्या किंवा लेखक नेमके आठवत नाहीत. संदर्भ यादी देण्यामागचा हेतू वाचकांना आठवण करून देणे आणि प्रतिसादाची गुणवत्ता सुधारणे हा होता.

सर्वेक्षणाचा निकाल कसा वाचावा ?

तिन्ही वर्षांत एक तत्त्व सातत्याने कायम राहिले आहे सर्वेक्षण वाचकांसाठी खुले ठेवले आणि सहभाग ऐच्छिक होता, म्हणजेच यादृच्छिकीकरण (randomisation) केले नाही. यादृच्छिक सर्वेक्षण (randomised survey) सांख्यिकीयदृष्ट्या 'सर्वांचे प्रतिनिधित्व' करण्यासाठी अधिक शास्त्रीय पद्धतीचे मानले जाते. यासाठी संपूर्ण वाचकवर्गाची यादी आणि संगणकीय यादृच्छिक निवड पद्धत (computerised random sampling method) आवश्यक असते. आम्ही तो मार्ग स्वीकारला नाही याचे कारण आमचा उद्देश सर्वेक्षण समावेशक ठेवण्याकडे आहे. प्रतिसाद देऊ इच्छिणाऱ्या कोणत्याही वाचकाला प्रतिसाद देता यावा हा त्यामागचा हेतू आहे. या निवडीमुळे सहभाग वाढतो; पण यामुळे सव्र्व्हेचा अर्थ लावताना एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे : निकाल प्रतिसाद देणाऱ्यांचे विचार दर्शवतात, साधना प्रकाशनाच्या संपूर्ण वाचकवर्गाचे नाही. यासोबत आणखी काही मर्यादाही आहेत : प्रतिसाद देणारे सक्रिय वाचक असण्याची अधिक शक्यता असते आणि काही वाचक गट कमी प्रतिनिधित्व पावलेले असू शकतात. म्हणून निष्कर्षांना प्रतिसाद देणाऱ्यांकडून मिळालेले दिशादर्शक संकेत म्हणून समजावे. साधना प्रकाशनाच्या संपूर्ण वाचकवर्गाचे अंतिम मत म्हणून नव्हे.

सर्वेक्षणाचे निकाल वाचताना वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रतिसादांतील फरक समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. वर्तन (behaviour) दर्शविणारे प्रश्न. उदा., वाचक पुस्तके कुठे शोधतात, कशी खरेदी करतात, किती पुस्तके वाचली आहेत, हे अधिक मजबूत आणि विश्वासार्ह संकेत देतात, कारण ते प्रत्यक्ष कृतींवर आधारित असतात. याउलट, निर्वचन/मत (interpretation/opinion) विचारणारे प्रश्न - उदा., मजकूर संतुलित वाटतो का, मुखपृष्ठे आकर्षक आहेत का, हे स्वाभाविकपणे अधिक व्यक्तिनिष्ठ (subjective) आणि वैयक्तिक दृष्टीकोनांनुसार आकारलेले असतात. दोन्ही प्रकारचे प्रतिसाद मौल्यवान आहेत; पण ते वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी उपयुक्त ठरतात : वर्तनविषयक उत्तरे ठोस निर्णयांसाठी मार्गदर्शन करतात, तर निर्वचनात्मक उत्तरे समज आणि भावना समजून घेण्यास मदत करतात.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा प्रतिसाद देणारे सूची किंवा संकेतस्थळ 'पाहिले नाही' असा पर्याय निवडतात, तेव्हा तो सहसा गुणवत्तेबद्दलचा निर्णय नसून दृश्यता किंवा पोहोच (visibility/reach) मधील तफावत दर्शवतो आणि तो त्या दृष्टीकोनातून समजून घेतला पाहिजे. या फरकांना लक्षात घेऊन सर्वेक्षण वाचल्यास प्रतिसाद अधिक विचारपूर्वक, न्याय्य आणि उपयोगी पद्धतीने वापरता येतो.

फीडबॅक सव्र्व्हे ही पारदर्शकतेची एक विनम्र, अर्थपूर्ण कृती आहे प्रश्नावली तयार करणे, प्रतिसाद गोळा करणे आणि प्रक्रिया तसेच मर्यादा दोन्ही वाचकांसमोर ठेवणे जेणेकरून प्रतिसाद चर्चे योग्य, जबाबदार आणि उपयोगी बनतो.

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक