18 ऑगस्ट 2026. गुलजार यांनी वयाची 92 वर्षे पूर्ण करून 93 व्या वर्षात प्रवेश केला. 18 ऑगस्ट 1934 रोजी तत्कालीन अविभाजित भारतातील झेलम जिल्ह्यातील दीना या गावात संपूर्णसिंह कालरा यांचा जन्म झाला. त्या वेळी भारताच्या नकाशावर सीमारेषा नव्हत्या ज्या पुढे माणसांच्या आयुष्याला दोन तुकड्यांत विभागणार होत्या. दीना हे त्यांचे गाव होते, पंजाब त्यांची माती होती. पुढे फाळणीने त्यांना त्या मातीतून उखडून टाकले. गुलजारांच्या लेखनात 'घर' पुन्हा पुन्हा का येते, 'मागे राहिलेल्या गोष्टी' इतक्या तीव्रतेने का येतात, 'जाणे' आणि 'परत येणे' यांच्यामधली जागा का दिसते, याचा धागा कदाचित याच बालपणात सापडतो.

फाळणी हा त्यांच्या आयुष्यातला एखादा इतिहासाचा धडा नव्हता. ती त्यांच्या आयुष्यात घडलेली गोष्ट होती. घर मागे राहिले, ओळखीची माणसे मागे राहिली, परिचित रस्ते मागे राहिले आणि एका दिवसात आयुष्याचा भूगोल बदलला. पुढे त्यांनी कितीही मोठी शहरे पाहिली, कितीही देश फिरले, कितीही पुरस्कार मिळवले तरी त्यांच्या स्मृतीत ते गाव कुठेतरी राहिलेच. म्हणूनच गुलजारांची कविता वाचताना अनेकदा असे वाटते की हा माणूस वर्तमानात बसून भूतकाळाशी बोलत आहे.

मुंबईत आले तेव्हा मात्र त्यांच्या हातात कविता नव्हती; हातात काम होते. बेलासिस रोडवरील गॅरेजमध्ये ते मोटारींना रंग देत. अपघातग्रस्त गाड्या दुरुस्त होत, त्यांच्यावर नवा रंग चढत असे आणि तो रंग योग्य छटेत आणण्याचे काम गुलजार करत. रंगांची त्यांना जाण होती. हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्याच्या कथेत इतका सुंदर बसतो की जणू नियतीने आधीच एखादी खूण करून ठेवली होती. मोटारींच्या पत्र्यावर रंग मिसळणारा हा तरुण पुढे शब्दांच्या रंगछटा मिसळणार होता. एखाद्या ओळीत किती उदासी ठेवायची, प्रेमात किती अंतर ठेवायचे, आठवण किती हळवी करायची आणि दुःख पूर्णपणे दुःख न राहता त्यात आशेचा अगदी बारीक किरण कसा ठेवायचा, हे त्याला पुढे विलक्षण जमले.

गॅरेजचे काम चालू असताना त्यांचे मन मात्र साहित्याच्या बैठकीत रेंगाळत असे. प्रोग्रेसिव्ह रायटर्स असोसिएशनच्या वर्तुळात त्यांची ये-जा होती. कविता, कथा, साहित्य यांची चर्चा करणाऱ्या त्या वातावरणात त्यांची ओळख शैलेंद्रांशी झाली. शैलेंद्र स्वतः मोठे गीतकार होते, पण गुलजारांमध्ये त्यांनी काहीतरी वेगळे पाहिले. कदाचित स्वतः गुलजारांना तेव्हा जे दिसत नव्हते ते शैलेंद्रांना दिसत होते.

'बंदिनी' च्या वेळी बिमल रॉय यांना एका गाण्यासाठी नवा गीतकार हवा होता. संधी समोर आली, पण गुलजार संकोचत होते. चित्रपटसृष्टीत जायचे म्हणजे काय, हे त्यांना माहीत नव्हते. त्यांना लेखक व्हायचे होते. शैलेंद्रांनी मात्र त्यांचा हा हट्ट मानला नाही. बिमल रॉयंसारख्या दिग्दर्शकाबरोबर काम करण्याची संधी नाकारायची नसते, हे त्यांनी गुलजारांना ठासून सांगितले आणि शेवटी त्यांना बिमल रॉयंकडे घेऊन गेले.

काही भेटी माणसाच्या आयुष्यात येतात आणि त्या क्षणापुरत्या न राहता संपूर्ण आयुष्याची दिशा बदलतात. बिमल रॉय यांच्याशी झालेली गुलजारांची भेट अशीच होती.

बिमलदांच्या सहवासात गुलजारांनी चित्रपट पाहायला शिकला. कथा ऐकण्यापेक्षा ती पडद्यावर कशी दिसते हे शिकले. संवाद कधी आवश्यक असतो आणि कधी एका नजरेने संपूर्ण प्रसंग सांगता येतो हे शिकले. कॅमेऱ्याच्या मागे उभे राहून माणसाच्या चेहऱ्याकडे पाहताना त्या चेहऱ्यावरचा शब्दांपलीकडचा अर्थ वाचायला शिकले. पुढे ते दिग्दर्शक झाले तेव्हा त्यांच्या सिनेमात हीच शिकवण दिसत राहिली.

'बंदिनी' साठी त्यांनी लिहिलेले 'मोरा गोरा अंग लई ले' हे गाणे आले आणि एक नवा गीतकार हिंदी चित्रपटसृष्टीत दाखल झाला. गाणे लोकप्रिय झाले, पण त्याहून महत्त्वाची गोष्ट घडली होती, गुलजारांच्या शब्दांना पडद्याने स्वीकारले होते. पुढे हा स्वीकार इतका मोठा होईल की त्यांच्या शब्दांशिवाय हिंदी सिनेमाच्या एका मोठ्या कालखंडाची कल्पना करणे अवघड होईल, हे तेव्हा कुणाला माहीत नव्हते.

गुलजारांच्या गाण्यांची गंमत अशी की, ती गाणी ऐकताना आपल्याला अनेकदा वाटते, हा माणूस गाणे लिहीत नाही; तो एखादा प्रसंग लिहीत आहे. 'तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं' ऐकताना दोन माणसांच्या आयुष्यातला सगळा न बोललेला इतिहास ऐकू येतो. 'नाम गुम जाएगा' मध्ये नाव नाहीसे होण्याची भीती नसते, तर माणूस निघून गेल्यानंतर त्याची आठवण उरावी अशी इच्छा असते. 'तुझसे नाराज़ नहीं ज़िंदगी' मध्ये जीवनाशी केलेला संवाद आहे. आणि 'मेरा कुछ सामान'मध्ये तर प्रेम संपल्यानंतर उरलेल्या वस्तूंना गुलजारांनी आठवणींचे रूप दिले.

'मेरा कुछ सामान'चा किस्सा गुलजार आणि आर. डी. बर्मन यांच्या मैत्रीची खरी चव देतो. गुलजारांनी शब्द आणले तेव्हा पंचमला ते नेहमीच्या गाण्यासारखे वाटले नाहीत. त्याला वाटले, हा तर एखादा प्रसंग आहे. गाण्यात सामानाची यादी, आठवणी, पाऊस, रात्री सगळे काही होते; पण पारंपरिक गाण्याची चौकट नव्हती. पंचमने चेष्टेत गुलजारांना टोमणा मारला. उद्या वर्तमानपत्राची हेडलाइन घेऊन येणार आणि तिलाही चाल लावायला सांगणार का, असा त्याचा सवाल. गुलजार हटले नाहीत.

आशा भोसले यांनी शब्द गुणगुणले. पंचम ऐकत राहिला. आणि ज्याला काही वेळापूर्वी 'गाणे' वाटत नव्हते त्याला अचानक त्यात संगीत दिसले. त्या गुणगुणण्यातून चाल जन्माला आली. पुढे 'मेरा कुछ सामान' हे हिंदी चित्रपट संगीताच्या इतिहासातील सर्वांत विलक्षण गीतांपैकी एक झाले.

गुलजार-पंचमची मैत्री अशीच होती. दोघे एकमेकांना चिडवत, कधी शब्दांवरून वाद घालत, कधी एखाद्या अवघड शब्दावर हसत आणि तरीही त्या वादातून संगीताची नवी वाट निघत असे. 'नशेमन'सारखा शब्द पंचमला कळला नाही, हा किस्सा आजही सांगितला जातो. गुलजारांना भाषेची गंमत होती; पंचमला त्या भाषेला संगीत देण्याची. एकाला शब्दाच्या आतला अर्थ दिसत असे, दुसऱ्याला त्या अर्थामागची लय ऐकू येत असे. दोघांची भेट झाली की गाणे जन्माला येत असे.

पंचमच्या मृत्यूने गुलजारांच्या आयुष्यात मोठी पोकळी निर्माण झाली. काही माणसे गेल्यावर त्यांच्या जागी दुसरे कोणी येत नाही. कारण त्यांची जागा म्हणजे केवळ खुर्ची नसते; ती आपल्या आयुष्यातील एक विशिष्ट काळ असतो. पंचम गेला आणि गुलजारांच्या आयुष्यातला एक काळही गेला.

गुलजारांच्या चित्रपटांकडे वळताना हाच माणूस दुसऱ्या रूपात दिसतो. 'मेरे अपने 'पासून 'कोशिश', 'परिचय', 'अचानक', 'खुशबू', 'मौसम', 'आंधी', 'अंगूर', 'मीरा', 'किनारा', 'किताब', 'लिबास', 'लेकिन', 'माचिस' आणि 'हू तू तू'पर्यंत त्यांनी हिंदी सिनेमाला एक वेगळी संवेदनशीलता दिली.

त्यांच्या चित्रपटांत माणसे मोठमोठे निर्णय घेत नाहीत; ती अनेकदा निर्णय घेऊ न शकल्यामुळे जगतात. नाती तुटतात, पण तुटताना आवाज होत नाही. लोक जवळ येतात, पण त्यांना एकत्र राहता येत नाही. एखाद्या जुन्या आठवणीचा भार वर्तमानावर राहतो. गुलजारांना या न बोललेल्या गोष्टींची विलक्षण जाण होती.

'कोशिश'मध्ये शब्द जवळजवळ नाहीत, पण प्रेम आहे. 'आंधी'मध्ये राजकीय पार्श्वभूमी आहे, पण त्याच्या आत एक तुटलेले वैवाहिक नाते आहे. 'अंगूर 'मध्ये हास्य आहे, पण त्या हास्यामागे माणसाच्या स्वभावाचा गमतीदार गोंधळ आहे. 'मौसम 'मध्ये काळ बदलतो आणि त्याबरोबर माणसे बदलतात. 'इजाजत 'मध्ये तर भूतकाळ वर्तमानाच्या खोलीत येऊन बसतो.

गुलजारांना नात्यांमधील पूर्णविरामापेक्षा स्वल्पविराम अधिक आवडतो. त्यांची पात्रे अनेकदा एकमेकांपासून दूर जातात, पण कथा तिथे संपत नाही. त्यांच्या मनात दुसऱ्याचे काहीतरी राहते. म्हणूनच 'इजाजत' संपल्यानंतरही मनात काहीतरी सुरू राहते.

त्यांच्या कवितेतही असेच आहे. 'त्रिवेणी'मध्ये दोन ओळी आपल्याला एका अर्थाकडे घेऊन जातात आणि तिसरी ओळ अचानक तो अर्थ बदलून टाकते. गुलजारांना वाचताना आपण अनेकदा शेवटच्या शब्दापर्यंत एक अर्थ धरून बसतो आणि शेवटचा शब्द तो अर्थ अलगद हलवून टाकतो. जणू एखाद्या बंद खोलीची खिडकी अचानक उघडावी.

त्यांच्या कवितेत चंद्र आहे, पण तो केवळ प्रेमाचा चंद्र नाही. पाऊस आहे, पण तो केवळ ऋतू नाही. रेल्वे आहे, पण ती केवळ प्रवासाची साधन नाही. घर आहे, पण ते केवळ वास्तू नाही. गुलजार प्रत्येक वस्तूच्या मागे माणूस शोधतात. म्हणूनच त्यांच्या कवितेत वस्तूंचेही मन असते.

त्यांच्या साहित्यिक लेखनाचा विस्तारही मोठा आहे. 'चाँद पुखराज का', 'रात पश्मीने की', 'पंद्रह पाँच पचहत्तर', 'रावी-पार' अशा संग्रहांतून त्यांचा कवी दिसतो. उर्दू, हिंदी आणि पंजाबीच्या विविध छटांमधून त्यांनी स्वतःची अशी भाषा तयार केली की तिचे नाव एका भाषेत ठेवणेही कठीण आहे. त्यांच्या शब्दांत उर्दूची नजाकत आहे, हिंदीची सहजता आहे आणि पंजाबच्या मातीची ऊब आहे.

दूरदर्शनवरील 'मिर्झा गालिब'ने त्यांच्या साहित्यिक जाणिवेचे दुसरे रूप दाखवले. गालिबला केवळ शेर म्हणणारा कवी न ठेवता त्यांनी त्याला त्याच्या काळातला माणूस म्हणून दाखवले. त्याचा विनोद, त्याचे दुःख, त्याची आर्थिक विवंचना, त्याचे प्रेम, त्याचे जगणे गुलजारांनी गालिबला पुस्तकातून बाहेर काढून घरात आणले.

आणि मग 'माचिस'. पंजाबच्या हिंसाचाराने तरुण पिढीला कसे वेढले, परिस्थिती माणसाला कशी बदलते, राग कसा हिंसेत बदलतो, हे गुलजारांनी सांगितले. त्यांना घोषणा करायच्या नव्हत्या; त्यांना माणसाचा चेहरा दाखवायचा होता. म्हणून 'माचिस' पाहताना राजकारणापेक्षा एका तरुणाच्या मनातला अंधार अधिक जाणवतो.

गुलजारांच्या आयुष्यात मीना कुमारीसारखी संवेदनशील व्यक्ती आली. तिच्याशी असलेले त्यांचे नाते हे केवळ चित्रपटसृष्टीतील दोन प्रसिद्ध व्यक्तींचे नाते नव्हते. कविता आणि माणुसकीच्या पातळीवरचे ते जवळचे नाते होते. मीना कुमारीच्या कवितांशी त्यांचा संबंध होता आणि तिच्या शेवटच्या काळातील आठवणी त्यांच्या मनात खोल राहिल्या. गुलजारांच्या स्वभावातील हळवेपणा समजून घ्यायचा असेल तर अशा आठवणींकडे पाहावे लागते.

गुलजारांच्या लेखनात माणसे निघून जातात, पण पूर्णपणे जात नाहीत. त्यांच्या आवाजाची एखादी छटा राहते. एखादी वस्तू राहते. एखादे गाणे राहते. एखादा संवाद राहतो. कधी एखादी सवय राहते. कधी फक्त आठवण राहते.

कदाचित म्हणूनच त्यांचे लेखन आपल्याला इतके जवळचे वाटते.

'जय हो'ने त्यांना जगाच्या पातळीवर पोहोचवले. ए. आर. रहमानच्या संगीतावर लिहिलेल्या या गीताला 'स्लमडॉग मिलियनेअर'साठी ऑस्कर आणि ग्रॅमी मिळाले. पण जगाने ऑस्कर दिल्यानंतरही गुलजारांनी स्वतःला ऑस्करविजेता म्हणून नव्हे, तर लेखक आणि कवी म्हणूनच पाहिले. त्यांच्या कारकिर्दीत साहित्य अकादमी पुरस्कार, पद्मभूषण, दादासाहेब फाळके पुरस्कार आणि 2024 चा ज्ञानपीठ पुरस्कार अशी अनेक शिखरे आली. पण त्यांची खरी उंची पुरस्कारांच्या यादीत मोजता येत नाही. कारण पुरस्कार एखाद्या कलाकाराला गौरवतात; गुलजार मात्र लोकांच्या स्मृतीत राहिले आहेत.

एखाद्या तरुणाने त्यांचे गाणे ऐकून पहिल्यांदा प्रेम समजून घेतले असेल. एखाद्याने त्यांचे गाणे ऐकून पहिल्यांदा विरह समजून घेतला असेल. एखाद्याने वडिलांशी न झालेला संवाद त्यांच्या एखाद्या गीतात ऐकला असेल. एखाद्या वृद्धाला जुन्या घराची आठवण त्यांच्या कवितेत सापडली असेल. कवीसाठी यापेक्षा मोठे भाग्य काय ?

आज त्यांनी वयाची 92 वर्षे पूर्ण केली आहेत. पण त्यांच्या शब्दांमध्ये अजूनही त्यांचे वय डोकावत नाही. हे केवळ भाषेचे कौशल्य नाही. हा माणसाच्या मनाचा दीर्घ परिचय आहे. गुलजारांनी जग बदलताना पाहिले, पण त्यांनी माणसाच्या मनात फारसा बदल झालेला पाहिला नाही. प्रेम अजूनही तितकेच गोंधळलेले आहे. विरह अजूनही तितकाच शांत आहे. घर सोडताना अजूनही काहीतरी मागे राहते. एखाद्या नात्यातून बाहेर पडताना अजूनही काही 'सामान' तिथेच राहते. म्हणून गुलजार आजही आपले वाटतात.

त्यांच्या आयुष्याचा विचार केला की सुरुवात पुन्हा त्या दीना गावात जाऊन थांबते. फाळणीच्या काळात मागे पडलेले घर, त्यानंतर मुंबईतला संघर्ष, गॅरेजमधील रंग, साहित्यिकांच्या बैठका, शैलेंद्रांचा आग्रह, बिमल रॉयंचे मार्गदर्शन, 'बंदिनी', पंचमची मैत्री, मीना कुमारीच्या आठवणी, स्वतःचे चित्रपट, कविता, गालिब, प्रेमचंद, 'माचिस', 'जय हो', ऑस्कर, ज्ञानपीठ या सगळ्या गोष्टी एका मोठ्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या खोल्या आहेत.

गुलजार मात्र त्या सगळ्या खोल्यांमधून चालत राहिले.
कुठेही कायमचे थांबले नाहीत.

कदाचित म्हणूनच त्यांच्या लेखनात प्रवास सतत येतो. 'मुसाफिर हूँ यारों' म्हणणारा माणूस प्रत्यक्षात स्वतःच्याच आयुष्याचा प्रवासी होता. त्याने एक घर मागे सोडले, दुसरे घर मुंबईत केले, मग शब्दांमध्ये तिसरे घर बांधले. आणि त्या घराला दरवाजे नव्हते. म्हणून आपण सगळे त्यात जाऊ शकलो.

गुलजारांचा खरा पत्ता कदाचित हाच.
कुठल्याही शहरात नाही.
कुठल्याही घरात नाही.
तो एखाद्या शब्दाच्या आत आहे.
एखाद्या जुन्या गाण्याच्या दोन ओळींच्या मध्ये आहे.
एखाद्या कवितेच्या शेवटच्या शब्दानंतर उरलेल्या शांततेत आहे.

आणि म्हणूनच 92 वर्षे पूर्ण झाल्यावरही गुलजारांचा प्रवास संपलेला वाटत नाही. कारण काही कलाकारांचे आयुष्य त्यांच्या जन्मतारखेपासून मृत्यूपर्यंत मोजता येते; पण काही कलाकारांचे आयुष्य त्यांच्या शब्दांच्या आयुष्याइतके असते.

गुलजारांचे शब्द अजूनही चालत आहेत.
आपल्याबरोबर.
आपल्या आधी.
आणि कदाचित आपल्यानंतरही.

एखाद्या पावसाळी संध्याकाळी कुणीतरी खिडकी उघडेल, बाहेर पाऊस पडत असेल, दूर कुठेतरी रेल्वेचा आवाज येईल आणि त्या क्षणी कुणाला तरी गुलजारांची एखादी ओळ आठवेल.

तेव्हा जाणवेल गुलजार कुठेच गेलेले नाहीत.
ते तिथेच आहेत.
शब्दांच्या सावलीत.
आपल्या आठवणींच्या घरात.

आणि आपण त्यांच्या शब्दांत आपलेच आयुष्य पुन्हा एकदा वाचत आहोत.

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक