Pannlal was a classic socio-political worker

When I learnt about the sudden demise of Pannalal Surana, my memory went back fifty years ago, to the early years of the emergency, One evening, in the early days of the monsoon, suddenly our door bell in the quarters in the Gokhale Institute Staff Quarters rang. As I opened it, two unknown faces stood before me. The shorter man said, "I am Mate, of the Vshwakarma press, and this is Pannalal Surana." I did not know Mr. Mate or his press; but I was familiar with the name of Mr. Surana, the well-known socialist leader. I called them in. Mr. Mate explained. Briefly he said, "Pannalal is underground, police are after him. I thought he might stay with you for some days before he moves away elsewhere." I agreed. Vimal (my wife, an old socialist) came. We fixed a room for him. Mr Mate left. Pannalal stayed with us for the best part of two weeks. That was our first meeting with him. And every day we had long chats. He used to be alone in the house when during the day all four of us, we two and our two children, went to office and school. Familiar persons, common ideas and the prevailing situation were the subjects of our long chats. Then one day, as suddenly as before, Mr Mate arrived and took Pannalal away on his scooter.

Some time later, I forget if it was two months, we read in the press that he had been arrested. Our friendship was pucca till the end. Since then whenever he was in Pune, he made it appoint to come to our house to meet me and Vimal.

He used to write in Sadhana frequently; I and Vimal very occasionally. But our meetings were about his public activities. A time came when the founder-editor of Marathwada, the Marathi daily from Aurangabad, decided to retire and nominated Pannalal as the Editor. As editor Pannalal used to ring me up occasionally for help. One day he wanted some advice on an issue relating to India's foreign trade. My opinion was not quite in line with his thinking. We discussed on telephone, and he entertained my point of view, though that was not to his liking.

Then a time came when, having given up the editorship, he was elected the President of Rashtra Seva Dal, with head office in Pune. By this time Vimal and I had retired from our jobs, and Vimal, as an old Seva Dal organizer in her home town of Belgaum in the late 1940s, went to the Seva Dal office to offer her services for any work. She had begun when Pannalal, as the new President, arrived and seeing her, said you should be in charge of accounts. She continued in the task till his retirement. Our exchanges continued till the end. In the meanwhile both Veena Surana and Vimal have passed away.

The last was when Sadhana published a long article of mine on what I thought the opposition political parties should do, instead of being dragged by the BJP to an anti-Hindutwa campaign in the main. On reading it in Sadhana, Pannalal wrote a long letter in Sadhana, giving not only his views but also inviting the readers to react and discuss the contents.

He was a classic socio-political worker who, highly educated, was not after office but was devoted to discussion of issues and programmes not only with other workers but also with the public. He believed in this in order to create a cadre of informed political workers and a concerned public in order to help build a proper democratic social order. As we miss him and his wise counsel, we should follow his footsteps in this matter. That will be the best tribute to his memory.

- Nilakantha Rath. Pune

आताच्या निवडणुका केवळ एक फार्स?

साधनेच्या 13 डिसेंबरच्या अंकात संपादक विनोद शिरसाठ यांनी औरंगाबाद येथे अनंतराव भालेराव स्मृती कार्यक्रमात, 'आणीबाणी काल, आज, उद्या' या विषयावर केलेले भाषण वाचले. फारच सुंदर आहे. फक्त काही तपशील जे मला माहीत आहेत ते शेअर करतो.

1. आणीबाणीच्या उठवण्याबाबतच सांगतोय. आणीबाणीच्या काळात इंदिरा गांधी मुद्दामच आचार्य विनोबा भावेंना पवनार आश्रमात जाऊन भेटल्या. दोनदा रात्री मुक्काम केला. मुख्य उद्देश आणीबाणीला विनोबांनी पाठिंबा द्यावा हाच होता. दुसऱ्या भेटीच्या वेळी त्यांनी विनोबांना विचारले की, 'मी काय करू?' तेव्हा विनोबांनी निवडणुका घेण्याचा सल्ला दिला. ते पवनार आश्रमातून निघणाऱ्या 'मैत्री' या नियतकालिकाच्या दोन विशेषांकांत आहे.

2. तसेच, 2015 च्या जून महिन्यात 25 जूनच्या आधीच इंडियन एक्स्प्रेसचे तत्कालीन संपादक शेखर गुप्ता यांनी लालकृष्ण आडवाणी यांच्या 'वॉक द टॉक' या एनडीटीव्हीवरील कार्यक्रमांतर्गत एक मुलाखत आणीबाणीला 40 वर्षे झाली म्हणून घेतली होती. त्या मुलाखतीत लालकृष्ण आडवाणी यांनी सांगितले की, 'शेखर आप आपात्काल के चालीस साल के बारे में पूछ रहे हो, लेकिन वर्तमान समय में पिछले एक साल से ज्यादा हो गया है, वह क्या चल रहा है?' कारण आडवाणी यांनाच पंतप्रधान व्हायचे होते. त्यांना नरेंद्र मोदींनी विरोध करत सांगितले की, 'चुनाव के लिए पार्टी को जो भी सबसे ज्यादा पैसा इकठ्ठा करेगा वही देश का प्रधानमंत्री भी बनेगा।' त्यामुळेच आडवाणींना लोकसभा निवडणुकीत उमेदवारीदेखील दिली नव्हती.

3. भाषणात शारदा प्रसाद यांच्या पुस्तकाचा उल्लेख केला आहे. तसेच श्रीमती इंदिरा गांधींच्या पर्सनल स्टाफमधील बिशन टंडन यांच्या डायरीवरही त्या काळातल्या रोजनिशीच्या नोंदीनुसार एक पुस्तक आहे. त्याचे भाषांतर मराठीत उपलब्ध आहे. त्यांनी लिहिले आहे की, जयप्रकाशजींनी आणीबाणीच्या आधी दोनेक वर्षांपासून 'प्रिय इंदू' या मायन्याने इंदिरा गांधींना बरीच पत्रे लिहिली. त्यामध्ये देशाच्या परिस्थितीबद्दल लिहिलेले असताना श्रीमती इंदिरा गांधींनी उत्तर देणे तर दूरच राहिले; साधी पोहोचदेखील दिली नाही. तेव्हा पी. एन. धर हे पीएमओचे प्रमुख होते. त्यांनी इंदिरा गांधींना सांगितले की, आपण जयप्रकाशजींच्या पत्रांना उत्तर दिले पाहिजे; पण इंदिरा गांधी यांनी काही प्रतिसाद दिला नाही.

4. आणीबाणी लावायची इंदिरा गांधींची इच्छा नव्हती; पण पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री बॅरिस्टर सिद्धार्थ शंकर रॉय स्वतःच दिल्लीत जाऊन त्यांना राज्य घटनेत तरतूद असून, आपण तसे करू शकतो असे म्हणाले. तसा ड्राफ्टपण तयार करून दिला होता, हे चंद्रशेखर यांनी आपल्या पुस्तकात नमूद केले आहे.

5. शेवटचा मुद्दा - नरेंद्र मोदींनी 2023 च्या संसदेच्या हिवाळी अधिवेशनात विरोधी पक्षाच्या 140 सदस्यांना त्या अधिवेशनाच्या काळापर्यंत बाहेर निलंबित केले. त्या काळात वीसच्या वर विधेयके कुठल्याही प्रकारची चर्चा न करता मंजूर करून घेतली. त्यातच निवडणूक आयुक्तांच्या निवड करण्याच्या कमिटीतून सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाला काढून पंतप्रधान, गृहमंत्री व विरोधी पक्षनेते असा बदल करून घेतला. यापुढे निवडणूक आयोगाच्या कुठल्याही सदस्यावर तो हयात असताना कुठल्याही प्रकारची कारवाई करता येणार नाही, अशी तरतूददेखील करून घेतली. म्हणून ज्ञानेश कुमार एवढे मुजोरपणे बोलतात वागतात. ते आल्यावर महाराष्ट्र, हरियाणा व बिहारमध्ये झालेल्या निवडणुका एक फार्स आहे. यापुढील काळात होणाऱ्या निवडणुका अशाच प्रकारे होतील.

- सुरेश खैरनार, नागपूर

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक