डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2022)

छत्तीसगड. बिजापूर जिल्हा. भैरमगड प्रभाग. कुटरु खेडे. त्यातील पंचशील नावाचा अनाथाश्रम. दहा एक वर्षांपूर्वी आदिवासींनी नक्षलवाद्यांविरुद्ध केलेल्या सशस्त्र लढ्यात मारल्या गेलेल्या आदिवासींच्या अनाथ मुला- मुलींसाठी ‘मधुकर राव’ या आदिवासी नेत्याने बनवलेला हा आश्रम. रविवारी या गावात मी तेथील रुग्णालयामध्ये गर्भवती महिलांच्या तपासणीसाठी गेले की, मुलींच्या आश्रमात चक्कर होतेच. अधीक्षकांची विनवणी असते की, तेथूनच काही अंतरावर असलेल्या मुलांच्या आश्रमालाही भेट द्या. पण मुलींकडून पायच निघत नाही आणि अजून मी मुलांच्या आश्रमाकडे फिरकलेही नाही. मुंबईवरून एक मित्र आला होता मकरंद दीक्षित, त्याने माझ्या या मुलींना ओरिगामी शिकवले. दोन वेळा कुटरुला गेला, दोन्ही वेळी मुलींच्याच आश्रमात. मुलांकडे नाहीच. मुली जीवच लावतात तितका.

तीन प्रश्न भेटले आहेत आत्तापर्यंत निरागस हास्य चेहऱ्यावर लेवून.

एक - सप्टेंबर 2016

उत्तराखंडमध्ये मी ‘आरोही’ या समाजसेवी संस्थेमध्ये काही दिवसांकरिता स्त्री-रोगतज्ञ म्हणून काम करण्याकरिता गेले होते. उत्तराखंडच्या नैनिताल जिल्ह्यातील कुमाऊ भागात पहाडी गावात, फिरत्या दवाखान्यातर्फे गर्भवती महिलांची तपासणी व उपचार करणे, नंतरच्या काळात तेथील दार्इंना बाळंतपणाचे प्रशिक्षण देणे, अशी जबाबदारी माझ्यावर होती. शेवटचे दहा दिवस मेडिकल ट्रेक होता. आम्ही चार डॉक्टर्स, चार स्वयंसेवक, एक फोटोग्राफर व आमचे लीडर पंकजसर, (जे वर्षातून दोन वेळा स्व-खर्चाने हा ट्रेक आयोजित करतात) अशी आमची टीम जमली होती. बागेश्वर व कपकोट या गावांपासून आणखी पुढे जाऊन एका पहाडावरील रिसॉर्टमध्ये आम्ही पहिल्या रात्री मुक्काम केला.

रोज सकाळी सातलाच ट्रेक सुरू करायचा, अकरापर्यंत गावात पोहोचायचे, तिथे कॅम्प लाऊन रुग्णतपासणी करायची. छोटे गाव असेल तर जेवून आणखी पुढच्या गावी जाऊन तिथे पुन्हा कॅम्प लावायचा, मग मुक्कामाच्या ठिकाणी जायचे असा दिनक्रम होता. गाव खूप दूरवर असले तर मग एकाच गावी जाणे व्हायचे. कधी गावातील शाळेत सर्व वयोगटातील मुला-मुलींच्या आरोग्य तपासणीसाठी जायचो. आम्ही डॉक्टर्स आरोग्यतपासणी करत असताना, बाकी स्वयंसेवक मुलांसाठी चित्रकला, वेगवेगळे खेळ असे प्रकार घ्यायचे.

खूप मजा यायची आणि ट्रेकिंगने थकायलाही होऊन जायचे. रात्री थकून मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचायचो. पहाड चढताना प्रत्येकाची चालण्याची गती वेगवेगळी असायची. कोणी वेगाने जायचे, तर कोणी संथ. माझा हा पहिलाच हिमालयीन ट्रेक असल्याने आणि इतक्या उंचीवरच्या ट्रेकिंगची सवय नसल्याने मी सर्वांत मागे असायचे. अशीच एके दिवशी शाळेतील तपासणीनंतर मी एकटीच पहाड उतरणीच्या रस्त्याला लागले होते. शाळा सुटली होती. सर्व मुले-मुली त्याच रस्त्याने निघाले होते. पहाड उतरून गेले की, त्यांचे गाव होते. आमचाही मुक्काम तिथेच होता. त्यातील एक चुणचुणीत, आठ वर्षांची पोट्टी माझ्यासोबत चालू लागली. थोड्याच वेळात आमची दोस्ती झाली. मी दमले आहे, हे लक्षात येऊन ती व तिच्या आणखी इटुकल्या मैत्रिणी माझी पाठीवरची बॅग मागू  लागल्या. ‘‘दीदी, बॅग हमे देदो, आप थक जाओगे.’’ मला हसू आले आणि कौतुक पण वाटले.

खाली उतरून गेल्यावर अक्रोडाची दोन-तीन मोठी झाडे लागली. सर्व मुले-मुली अक्रोड वेचू लागले. शोधून, दगडाने फोडून खाऊ लागले. माझी छोटी मैत्रीणही त्यात सामील झाली. मी कौतुकाने ते पाहत होते. तर ती मुलगी सारे अक्रोड गोळा करून मलाच आणून देऊ लागली. मी नको म्हणतेय तरी जबरदस्तीने माझ्या बॅगमध्ये टाकू लागली. बाकीच्या मुलांनाही दीदीला अक्रोड द्या असे म्हणून रागावू लागली. अशा रितीने भरपूर सारे अक्रोड माझ्याकडे गोळा झाले. मग आम्ही दोघी परत रस्त्याला लागलो. तिचे घर लागले, तसे मी तिला म्हटले, ‘तू दप्तर ठेऊन ये, आपण फिरायला जाऊ.’

मीही आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचले. थंड पाण्याने आंघोळ करून ताजीतवानी झाले. तेवढ्यात ती आलीच मला शोधत. मग आम्ही दोघीही गावात फेरफटका मारायला गेलो. एक लहानसे दुकान दिसले. तिच्या प्रेमाखातर मला तिला काहीतरी द्यावेसे वाटत होते. त्या दुकानातून टूथपेस्ट, ब्रश, तेल, कंगवा, साबण अशा तिला रोज लागणाऱ्या वस्तू, काही बिस्किटे, थोडे चॉकलेट असे सामान तिला घेऊन दिले. ती खूश दिसली. मलाही तिचा आनंद पाहून समाधान वाटले. मग तिला मी घरी सोडवायला गेले. तिच्या घरात काही अक्रोड होते, तिला तेही मला द्यायची इच्छा होती, म्हणून ती पळत घरात शिरली. मी बाहेरच अंगणात थांबले. ती अक्रोड घेऊन बाहेर आली. तिच्यामागे आणखी लहान-लहान मुले आली. तिचे अक्रोड माझ्या बॅगमध्ये ठेवत मी तिला विचारले, ‘कोण कोण आहे तुझ्या घरी?’ तेव्हा कळले, ती घरातील सर्वांत मोठी मुलगी आहे. तिला दोन छोट्या बहिणी आणि दोन छोटे भाऊ, असे ते पाच लोक. तिच्या मागे दूरवर उभे राहून, फाटक्या कपड्यातले ते बहीण- भाऊ माझ्याकडे कौतुकाने पाहत होते.

मी दिलेल्या सामानाची पिशवी घेऊन ती हसतच तिच्या भावंडाकडे गेली. त्या पिशवीत मात्र एकच ब्रश, एकच साबण होता. ते तिला स्वतःला तरी किती दिवस पुरणार होते? तेथून परत येताना, त्या फाटक्या कपड्यांतल्या भावंडांचे दृश्य माझ्या डोळ्यासमोरून हटत नव्हते. तेव्हा मला त्या मुलीला त्या वस्तू घेऊन देण्यातील क्षणभंगुरता लक्षात आली. त्या रात्री, त्या पहाडी गावामध्ये, मी डायरीत लिहीत राहिले, ‘‘पहाडातील या सर्वांत दुर्लक्षित राहिलेल्या मुलींसाठी काय करू शकते मी? दरवर्षी इथे असेच ट्रेकिंग करत यावे की, सर्व सोडून कायमचे येऊन राहावे इथे? की वर्षातील एक महिना नित्यनेमाने इथे येत जाऊन काहीतरी काम करावे या मुलींसाठी? काय करू शकते मी या मुलींसाठी?’’ हसऱ्या चेहऱ्याने मला निरोप देणारी ती अक्रोडवाली मुलगी कायमची प्रश्न बनून रुतून बसली आहे माझ्या मनात आणि आठवत राहते दररोज.

दोन - फेब्रुवारी 2018

पुणे रेल्वे स्टेशनवर मी वैतागून उभी होते. उद्यान एक्स्प्रेसची पावणेअकराची वेळ होती आणि ट्रेन दोन तास उशिराने येणार होती. त्या दोन तासांत दमायला झाले, वाट बघून. शेवटी एकदाची एक वाजता ट्रेन येण्याची सूचना आली. बॅग घेऊन मी फलाटावर उभी राहिले रूळाकडे डोळे लावून. तेवढ्यात एक भिकारीण, तिच्या दोन-तीन पोरा-टोरांसोबत माझ्यासमोर आली. भिकाऱ्यांना भीक द्यावी की नको या प्रश्नावर मनात खूप काथ्याकूट करूनही त्याचे निश्चित उत्तर मला सापडलेले नाही. त्यामुळे ते काम मी मूडवर सोपवते. मुले असलेली बाई, म्हणून त्या बाईच्या हातावर काही पैसे टेकवले. ती पुढे निघून गेली. पण तिच्या सोबतची फाटक्या मळक्या कपड्यातील मुलं माझ्यासमोरच थांबली. ‘मुझे भी दो.’ ट्रेन येण्याकडे लक्ष असणाऱ्या माझी चिडचीड झाली, ‘आगे जाव.’ मी रागाने तिच्याकडे पाहत बोलले. तिने हट्टाने मान मुरडून, उंहू केले. ती सहा-सात वर्षे वयाची शेंबडी पोर पाहून मी विरघळले. मनात विचार आला, माझा भाचा जेव्हा काही मागतो, तेव्हा मी लाडाने त्याला देते. हीसुद्धा तर छोटी पोरच आहे. इतक्या कोवळ्या जीवाला मी भिकारी या चष्म्यातून पाहून हिडीसफिडीस करणे योग्य आहे का?

मग सावकाशपणे मी पर्स उघडली. चिक्कीचे पुडे ठेवलेले होते, ते तिला देऊन टाकले. खुशीने ते घेऊन ती पुढे गेली. पाच मिनिटांनी मी पुन्हा तिच्याकडे पहिले. दूरवर गेलेली ती अजूनही तो पुडा दाताने उघडायचा प्रयत्न करत होती आणि दुरूनही माझ्याकडे पाहत होती. मी विचारात पडले. ‘समाजात अशा स्टेशनवर फिरणाऱ्या, बालपण उपभोगण्याऐवजी भीक मागत फिरणाऱ्या या मुलींप्रती माझी काय जबाबदारी आहे? मी हिच्या या परिस्थितीला, हिच्या भिकारी असण्याला समाजाचा एक भाग म्हणून काहीअंशी तरी नक्कीच जबाबदार आहे. हिच्यासाठी मी काय करू शकते?’   असा हा रेल्वे फलाटावर भेटलेला शेंबडा आणि हट्टी प्रश्न. त्याला हुसकावले तरी ‘उंहू’ करत बसून राहतो मानगुटीवर.

तीन. मार्च, 2018.

छत्तीसगड. बिजापूर जिल्हा. भैरमगड प्रभाग. कुटरु खेडे. त्यातील पंचशील नावाचा अनाथाश्रम. दहा एक वर्षांपूर्वी आदिवासींनी नक्षलवाद्यांविरुद्ध केलेल्या सशस्त्र लढ्यात मारल्या गेलेल्या आदिवासींच्या अनाथ मुला- मुलींसाठी ‘मधुकर राव’ या आदिवासी नेत्याने बनवलेला हा आश्रम. रविवारी या गावात मी तेथील रुग्णालयामध्ये गर्भवती महिलांच्या तपासणीसाठी गेले की, मुलींच्या आश्रमात चक्कर होतेच. अधीक्षकांची विनवणी असते की, तेथूनच काही अंतरावर असलेल्या मुलांच्या आश्रमालाही भेट द्या. पण मुलींकडून पायच निघत नाही आणि अजून मी मुलांच्या आश्रमाकडे फिरकलेही नाही. मुंबईवरून एक मित्र आला होता मकरंद दीक्षित, त्याने माझ्या या मुलींना ओरिगामी शिकवले. दोन वेळा कुटरुला गेला, दोन्ही वेळी मुलींच्याच आश्रमात. मुलांकडे नाहीच. मुली जीवच लावतात तितका.

मधे महिनाभर रजा घेऊन काही कामानिमित्त मी महाराष्ट्रात, गुजरातमध्ये गेलेले. परत आल्यावर बिजापूरच्या जिल्हा रुग्णालयातच व्यस्त. त्यामुळे सलग दीड महिना जाणेच झाले नाही आश्रमात मुलींकडे. परवा होळी झाली, सारेजण रंग खेळले. मी मात्र चिंताग्रस्त. डोक्यात नुसती चिंता, तणाव. खेळूच वाटले नाहीत रंग. आपल्याला कोणीच नाही, अशा एकटेपणाच्या विचित्र जाणीवेने पुरते घेरून टाकले होते. या वर्षीची होळी बिनारंगांची गेली म्हणून अजून नाराजी. मुलींची आठवण आली म्हणून मधुकर रावांना फोन केला की, मी या रविवारी येते तिकडे म्हणून. आज गेले तर मुली खुशीने धावतच आल्या. येऊन ‘प्रणाम’ म्हणत वाकून नमस्कार. मी नको नको म्हणेपर्यंत वाकल्यासुद्धा. बाकीच्यांना म्हटले, ‘झुको मत. गले लगो.’ मग गळाभेट झाली.

पाहिले तर मी येणार म्हणून मुलींनी आज पुन्हा एकदा रंग खेळायची पूर्ण तयारी करून ठेवलेली. ‘कपाळावर टीका’ लावायला ताटात रंग काढलेले, पाण्याने बादल्या भरून ठेवलेल्या. ‘आज दीदी के साथ रंग खेलना है’ म्हणत कोणी आंघोळीही नव्हत्या केलेल्या. मी आश्चर्याने सर्दच! मनात रिकाम्या हाताने आल्याची खंत, गडबडीत मिठाई आणायची विसरूनच गेलेले. मग मुलींना, त्यांच्या तरुण उत्साही शिक्षिकांना हळूहळू शांत केले. म्हटले, ‘अजून दोन दिवसांनी रंगपंचमी येते आहे, तेव्हा मी रुग्णालयाचे काम संपवून दुपारी येईन, आपण मिठाई खाऊ, कोल्ड्रिंक पिऊ, मग रंग खेळू, मस्त गाणे लावून साऱ्याजणी नाचू या रात्र होईपर्यंत. रात्री मी इथेच राहीन. पकोडे करू रात्री.’ असा सर्व कार्यक्रम ठरवला, तेव्हा कुठे मग सारे शांत झाले.

माझे मन आनंदाने भरून आले. हे वर्ष अंगाला रंग लागला नाही, म्हणून खंतावले होते मी. पण या वेड्या मुलींनी माझी तीही हौस भागवली, या अनाथ मुली मुक्तहस्ताने प्रेम देताहेत मला. त्यांचा रंग खेळून झालाय परवाच, पण माझ्यासाठी मधुकर राव पुन्हा एकदा परवानगी देत आहेत मुलींना रंग खेळायला. खूप कृतज्ञ वाटले मधुकर राव आणि या मुलींप्रती. बाहेर ऊन असल्याने आम्ही हॉलमधेच मोठ्ठे रिंगण करून बसलो होतो. परीक्षा चालू असल्याने दहावी-बारावीच्या मोठ्या मुली अभ्यास करत होत्या. आम्ही बाकी सारे मग बैठे खेळ खेळलो. खेळताना नियम मोडले जात होते, चीटिंग चालू होती आणि मला गम्मत वाटत होती, त्यांच्यासोबत पुन्हा लहान होण्याची. त्यातील एक नऊ वर्षांची मुलगी मला फार आवडते, सरिता. नेहमी मी गेले की पाणी आणून देणे, सर्व फिरवून दाखवणे, फोटो काढणे, अशी कामे करणारी चुणचुणीत मुलगी, शांत समंजस. मनात येते, मी हिला दत्तक घेऊ शकते का? पण हिला इथून, तिच्या जन्मस्थळापासून दूर महाराष्ट्रात नेणे योग्य होईल का? मी तिला खरीखुरी माया देऊ शकेन का? की मीच कायमसाठी राहावे इथे कुटरुमध्ये या मुलींसोबत. पण मी इतकी समर्थ आहे का, इतका मोठा निर्णय निभवायला? डोक्यात नुसते प्रश्न.

मुलींचे मिळणारे भरभरून प्रेम, माझ्या एकटेपणाला पळवून लावणारे. साऱ्या जगावर नाराज होऊन अंगाला रंग न लावून घेणारी मी त्यांच्या प्रेमाच्या रंगात अंतर्बाह्य रंगून जाते नकळतपणे. अजूनही मी फक्त घेतच आहे त्यांच्याकडून. ते त्यांना परत कशी देऊ? या सर्वांची परतफेड कशी करायची? त्यांच्यासाठी मी काय करू शकते? हा तिसरा प्रश्न.

Tags: नक्षलवादी आदिवासी बिजापूर डायरी ऐश्वर्या रेवडकर मुलींचे प्रश्न मुली mahila aishwarya revdkar weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक




साधना साप्ताहिकाचे वर्गणीदार व्हा...
वरील QR कोड स्कॅन अथवा UPI आयडीचा वापर करून आपण वर्गणीदार होऊ शकता. वार्षिक, द्वैवार्षिक व त्रैवार्षिक वर्गणी अनुक्रमे 900, 1800, 2700 रुपये आहे. वर्गणीची रक्कम ट्रान्सफर केल्यानंतर आपले नाव, पत्ता, फ़ोन नंबर, इमेल इत्यादी तपशील
020-24451724,7028257757 या क्रमांकावर फोन, SMS किंवा Whatsapp करून कळवणे आवश्यक आहे.
weeklysadhana@gmail.com

प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2022

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1978-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके