डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

मंटोच्या जीवनाकडे बघताना फक्त एक लेखक म्हणून बघणं त्याच्यावर अन्याय करणारं ठरतं. हे तत्कालीन समाजाने केलं, तेच कमी-अधिक फरकाने आजही होताना दिसतं. भारताची फाळणी झाल्यानंतर जे काही पेच निर्माण झाले, त्यांचा प्रभाव मंटोच्या लिखाणावर झालेला दिसतो. त्या वेळची एकूण राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि साहित्यक्षेत्राची परिस्थिती पाहता मंटो समाजव्यवस्थेकडे कुठल्या दृष्टीने पाहतो, हे दाखविण्याचा प्रयत्न दिग्दर्शक नंदिता दास यांनी अत्यंत उत्कृष्ट पद्धतीने केला आहे. मंटोचं व्यक्तिगत आयुष्य प्रचंड दुःखाने व्यापलेलं असलं तरी मंटो आपल्या मतावर आणि भूमिकेवर ठाम राहतो. सिनेमाच्या पूर्वार्धात सुखी-समृद्ध जीवन जगणाऱ्या मंटोचं जीवन कसं दुःखद होतं, हे पाहताना प्रेक्षकांपर्यंत साहित्यिकाचं दुःख पोहोचतं. लेखकाच्या अभिव्यक्तीवर येणारी गदा त्याला जिवंतपणे मारते, हेच वास्तव सिनेमा बघताना लक्षात येतं.

सिनेमाचा विषय निव्वळ मनोरंजनावर आधरित नसावा, तर सामाजिक वास्तवाचं चित्र समाजापुढे व्यापक अर्थाने मांडण्याचं काम सिनेमाद्वारे व्हावं, ही अपेक्षा असते. तशी अपेक्षा असली तरी असे सिनेमे प्रेक्षकांच्या भेटीला येणं, ही अपवादात्मक बाब आहे. ‘मंटो’ सिनेमा शुक्रवार (21 सप्टेंबर) रोजी प्रदर्शित झाला. सर्वप्रथम दिग्दर्शक नंदिता दास यांचं करावं तितकं कौतुक कमीच आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील प्रसिद्ध लेखक सआदत हसन मंटो यांच्यावर त्यांना सिनेमा करावासा वाटला, हे महत्त्वाचं. बॉलीवुडजगतात साहित्यिकावर निर्माण झालेला हा पहिला सिनेमा असावा. साहित्य आणि सिनेमा यांचं नातं जुनं असलं, तरी साहित्यिकावर सिनेमा करण्याचं नंदिता दास यांचं धाडस त्यामुळे कौतुकास्पद ठरतं.

‘मंटो’ सिनेमाचे सकाळचे शो रद्द झाले, अशी बातमी सोशल मीडियातून सर्वत्र पसरली. त्यावर जाणत्या लोकांनी टि्वटरच्या माध्यमातून ट्वीट करत त्याबद्दल खेद व्यक्त केला. दुपारनंतर लीगल प्रॉब्लममुळे शो रद्द झाले, अशी माहिती पुढे आली. मग पुन्हा दुसरा शो सुरू आहे, असं कळालं. तोपर्यंत सोशल मीडियावर तुफान चर्चा झाल्या. कोणी म्हणालं की, हा सरकारचा डाव आहे. मंटो त्यांना पचणार नाही, म्हणून सरकारने असले अडथळे जाणीवपूर्वक निर्माण केले आहेत. तर कोणी म्हणत होतं, असले सिनेमा दाखवून काय साध्य होणार?

या सगळ्या घडामोडींनंतर सिनेमा प्रदर्शित झाला. अगदी मोजक्या सिनेमागृहांत हा सिनेमा पहिल्या दिवशी लागला. तिकीट काढायला गर्दी असेल असं वाटलं, मात्र सिनेमागृहात बोटावर मोजता येतील इतके लोक होते. त्यात ज्यांना मंटो थोडाफार माहीत आहे ते आणि ज्यांना मंटो माहीत करून घेण्याची थोडीफार इच्छा आहे ते, असे मोजके लोक सिनेमागृहात होते. हे सगळं साहजिक आहे, कारण जिथे बहुतांश भारतीय लोकांना भारतीय साहित्यिक माहीत नाहीत तिथे पाकिस्तानी (उर्दू) साहित्यिक माहीत असणं केवळ आदर्शवत्‌ स्वप्न ठरावं.

‘मंटो’ खऱ्या अर्थाने व्यक्तिविशेष प्रकारातला चित्रपट आहे. बॉलीवुडविश्वात असा ट्रेंड अलीकडच्या काळात सुरू झाला. इतिहासजमा झालेली व्यक्ती नव्याने पुढे करून त्या व्यक्तीला ‘न्याय’ देण्याचा प्रयत्न सिनेमातून केला जातो. दिग्दर्शक नंदिता दास यांनी आपल्या खास शैलीत सआदत हसन मंटोचा जीवनक्रम मांडला आहे.  

मंटोचा जन्म (1912) स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील एका मुस्लिम कुटुंबात झालेला. अगोदरच्या पिढ्या भारतीय म्हणून जीवन जगलेल्या. फाळणीनंतर मंटोने भारतात राहण्याचा निर्णय घेतलेला; पण पुढे हिंदू-मुस्लिम यांच्यातील वाढत्या संघर्षामुळे मंटोला भारतात अस्वस्थ वाटू लागतं, म्हणून तो पाकिस्तानात (लाहोर) स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतो. एक कवी, लेखक, कथाकार, पत्रकार म्हणून त्याची ओळख तोपर्यंत भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांत पसरलेली. पाकिस्तानात स्थायिक झाल्यानंतरदेखील त्याच्या लिखाणावर असणारे आक्षेप कमी होत नाहीत. मंटोचं लेखन अनुभवाधारित असल्याने समाजात घडणारं वास्तव तो आपल्या लिखाणामधून मांडतो. समाजात असणाऱ्या प्रत्येक घटकात एक अदृश्य कथा असते, तीच वास्तविकता असते. आपण लेखक म्हणून ते वास्तव समाजापुढे मांडलं पाहिजे, असं मंटोचं ठाम मत असल्याने तो समाजात वेश्याव्यवसाय करणाऱ्या स्त्रियांचं दाहक व वास्तव चित्र आपल्या लिखाणातून मांडतो. मंटोची यामागची भूमिका समजून घेण्यासाठी मंटोचं अर्थपूर्ण वाक्य लक्षात घेण्यासारखं आहे. तो म्हणतो : मंटो एक इन्सान है और हर इन्सान को प्रोग्रेसिव्ह होना जरुरी है!

पण हे सामाजिक वास्तव तथाकथित सभ्य समाजाच्या पचनी पडत नाही; म्हणून मंटोचं लिखाण संस्कृतीला घातक आहे, तो अश्लील लिहितो, त्याच्या लिखाणावर बंदी आणायला हवी, असं संस्कृतिरक्षकांचं म्हणणं. त्यामुळे मंटोवर न्यायालयात खटला भरला जातो. अशा एकूण सहा खटल्यांपैकी अगोदरचे तीन खटले भारतात, तर नंतरचे तीन खटले पाकिस्तानमध्ये भरले जातात. ‘ठंडा गोश्त’ (लिंक : http://rek.ht/a/0shl/2) ही कथा लिहिल्यानंतर पाकिस्तानमधील संस्कृतिरक्षकांचं पित्त चांगलंच खवळलं. मंटोच्या आयुष्यातली ही कथा त्याच्या आयुष्याला आगीच्या तोंडी नेऊन टाकते.

एकूण सहा खटल्यांत विरोधकांच्या हाती तो लागत नाही. हा सगळा घटनाक्रम सिनेमा पाहत असताना प्रेक्षकांना मंटोत गुंतून ठेवतो. शेवटी त्याच्या वाट्याला आलेलं दारिद्य्र आणि दुःख त्याला दुबळं करणारं ठरतं. त्यातसुद्धा मंटो लेखणीवरचं प्रेम कमी होऊ देत नाही. दिग्दर्शक नंदिता दासने मंटोच्या पात्रासाठी नवाजुद्दीन सिद्दिकी याला का निवडलं, हे सिनेमा बघताना सहज लक्षात येतं. मंटोचं पात्र नवाजुद्दीन सिद्दिकीने जीव ओतून  पडद्यावर जिवंत केलंय. सिनेमातला प्रत्येक संवाद भाव खाऊन जातो. एकूण, मंटोचं जीवन हे वादळात अडकलेल्या बोटीप्रमाणे  हेलकावे खात पुढे जाणारं आहे. मंटोच्या जीवनाकडे बघताना फक्त एक लेखक म्हणून बघणं त्याच्यावर अन्याय करणारं ठरतं. हे तत्कालीन समाजाने केलं, तेच कमी-अधिक फरकाने आजही होताना दिसतं.

भारताची फाळणी झाल्यानंतर जे काही पेच निर्माण झाले, त्यांचा प्रभाव लेखक म्हणून मंटोच्या लिखाणावर झालेला दिसतो. त्या वेळची एकूण राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि साहित्यक्षेत्राची परिस्थिती पाहता मंटो समाजव्यवस्थेकडे कुठल्या दृष्टीने पाहतो, हे दाखविण्याचा प्रयत्न दिग्दर्शक नंदिता दास यांनी अत्यंत उत्कृष्ट पद्धतीने केला आहे. मंटोचं व्यक्तिगत आयुष्य प्रचंड दुःखाने व्यापलेलं असलं, तरी तो आपल्या मतावर आणि भूमिकेवर ठाम (असं ठाम राहणं सध्याच्या साहित्यवर्तुळात अपवादाने दिसतं) राहतो. सिनेमाच्या पूर्वार्धात सुखी-समृद्ध जीवन जगणाऱ्या मंटोचं जीवन कसं दुःखद होतं, हे पाहताना प्रेक्षकांपर्यंत साहित्यिकाचं दुःख पोहोचतं. लेखकाच्या अभिव्यक्तीवर येणारी गदा त्याला जिवंतपणे मारते, हेच वास्तव सिनेमा बघताना लक्षात येतं.

सिनेमा जसजसा पुढे जातो तसतसं सिनेमातलं प्रत्येक पात्र प्रेक्षकावर छाप सोडून जातं. फाळणीनंतर देशभर उसळलेल्या दंगलीने मंटो प्रचंड अस्वस्थ होतो. दंगलीत मृत्युमुखी पडलेल्या आपल्या हिंदू जिवलग मित्राच्या नातेवाईकांना तो मित्रांसमवेत भेटायला जातो. मित्राचा चढलेला पारा आणि बदला घेण्याच्या भावनेने मुस्लिमांविषयी त्याच्या मनात खदखदत असलेला राग पाहून मंटो थरारून जातो. काही दिवसांनी त्या मित्राने ऑफर केलेली दारू तो नाकारतो, तेव्हा मित्र म्हणतो, ‘पी लो, तू कहां मुसलमान है?’ त्यावर मंटो उत्तर देतो की, ‘इतना मुसलमान तो हूँ की दंगे में मारा जा सकू.’ अशा परिस्थितीत ‘बंबई’वर निस्सीम प्रेम करणारा मंटो पाकिस्तानात जाण्याचा निर्णय घेतो. मात्र आगीतून फुफाट्यात पडल्यासारखी त्याची अवस्था होते. पाकिस्तानमधील श्लील-अश्लीलतेचे कडक कायदे, समाजाची धार्मिक वृत्तीमुळे मंटोच्या लिखाणावर प्रचंड मर्यादा येऊ लागतात. याचाच परिपाक म्हणून पाकिस्तानी न्यायालयात त्याच्यावर अनेक केसेस दाखल केल्या जातात. त्यांना तोंड देता-देता मंटो पूर्णपणे खचून जातो. भारतातील आपल्या मित्रांना व इस्मत चुगताईसारख्या जिवलग मैत्रिणीच्या पत्रांना उघडूनही पाहत नाही की, उत्तरंही देत नाही. चित्रपटात मंटोची होणारी ही घुसमट प्रेक्षकांच्याही अंगावर येते व ते मंटोइतकेच अस्वस्थ होतात.

अश्लीलता म्हणजे काय? अमुक-अमुक म्हणजे अश्लीलता, हे कोण ठरवणार? तो ठरविण्याचा अधिकार कोणाला? असे प्रश्न मंटो तथाकथित सभ्य समाजला विचारतो तेव्हा त्याची उत्तरं त्याला मिळत नाहीत. या अनुत्तरित प्रश्नांमुळे मंटोला आयुष्यभर त्रास सहन करावा लागतो. मंटोचा मृत्यू 1955 मध्ये झाला. अवघं 42 वर्षांचं आयुष्य लाभलेल्या मंटोने 22 कथासंग्रह आणि एक कादंबरी लिहिली आहे. मात्र आजही कित्येक साहित्यिकांना ‘अश्लील’ लेखक म्हणून तुच्छ वागणूक मिळते. लेखकाच्या अभिव्यक्तीवर येणारी गदा आजही कमी-अधिक प्रमाणात साहित्यवर्तुळातील लोकांच्या वाट्याला येते. समाजाच्या प्रगतीचा वेग किती आहे, हे यावरून लक्षात यावं. म्हणून ‘मंटो’सारखा सिनेमा तितकाच कालसुसंगत ठरतो. आजही मंटोचं साहित्य अश्लील समजलं जातं हे वास्तव आहे.

मुळात साहित्य अश्लील असूच शकत नाही. मात्र किती तरी मंटो साहित्यक्षेत्राने समाजातल्या मागास मानसिकतेमुळे संस्कृतिरक्षणाच्या ओझ्याखाली जिवंत गाडले आहेत. अशा कित्येक गाडल्या गेलेल्या मंटोंना उकरून समाजासमोर आपल्या लेखणीचा आरसा धरता यावा आणि त्यात आपली माणूस म्हणून काय भूमिका असावी याचा शोध घेण्यासाठी हा सिनेमा एकदा बघणं गरजेचं ठरतं. सिनेमाच्या मर्यादा लक्षात घेता मंटोबद्दल जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी मंटोचं साहित्य यानिमित्ताने नक्की चाळून बघावं. ‘मंटो’ हा चित्रपट त्या अर्थाने सामाजिक वास्तव आजही आहे का, या प्रश्नाचं उत्तर प्रेक्षकवर्गाने चित्रपट बघून ठरवावं. शेवटी मंटोच्या विचारांची प्रगल्भता समजून घेण्यासाठी आणि त्याची पाळंमुळं जाणून घेण्यासाठी सिनेमात चपखल वापरलेलं त्याचं वाक्य इथे देऊन थांबतो.

‘‘अगर आपको मेरी कहानियां अश्लील या गंदी लगती हैं, तो जिस समाज में आप रह रहे हैं, वह अश्लील और गंदा है. मेरी कहानियाँ तो सच दर्शाती हैं.’’

Tags: नवाजुद्दिन सिद्दकी मंटो परीक्षण सिनेमा film review nawajuddin siddiqi manto weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

धनंजय सानप
dhananjaysanap1@gmail.com


प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके