डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

1990 साली आम्ही शासनातर्फे ‘महात्मा फुले समग्र वाङ्‌मय’ची नवी आवृती काढली. अवघ्या दहा रुपयातील या प्रती लोकांनी रेशनसारख्या रांगा लावून विकत घेतल्या. सर स्वत: फोटोझिंको प्रेसवर गेले. तीन तास रांगेत उभे राहिले. त्यांचा नंबर यायच्या आतच पुस्तक संपले. सरांनी मला फोन करून ‘एक प्रत द्यायची व्यवस्था करता येईल का’ अशी विचारणा केली. मी माझ्याकडची प्रत घेऊन गेलो. पुस्तक त्यांना दिले तर सर पैसे घेण्याचा आग्रह करू लागले. पुस्तक खास सवलतीच्या दरातील असल्याने त्याचा काळाबाजार होऊ नये यास्तव आम्ही एक पथ्य पाळीत असू. ‘हे पुस्तक हरी नरकेंकडून दहा रुपये या छापील किंमतीत विकत मिळाले असे पत्र द्या.’ असे मी सांगताच सरांनी तसे पत्र नि दहा रुपये आनंदाने दिले. ते पत्र आजही मी जपून ठेवले आहे.

अव्वल दर्जाचे विचारवंत असणाऱ्या प्रा.राम बापट यांचे 2 जुलैला निधन झाले. बापटसर म्हणजे नानाविध विषयांकडे पाहण्याची अंतर्दृष्टी देणारे ज्ञानमग्न शिक्षक होते. सरांना पुणे विद्यापीठातून निवृत होऊन 21 वर्षे उलटून गेली तरी ते दररोज विद्यार्थी, कार्यकर्ते आणि विद्वान यांच्या गोतावळ्यात चर्चा आणि मंथनात बुडून गेलेले असायचे.ते महाराष्ट्राच्या वैचारिक व सामाजिक परंपरेची उकल करणारे महापंडित होते. विचारांच्या विकासाचे इतिहासचक्र आणि त्यामागची प्रेरक तत्त्वे व ऊर्जा यांच्या शोधात त्यांनी हयात घालवली. सत्ता संबंधावर आधारलेल्या राजकारणाचा आरपार वेध घेत समताधिष्ठित समाजाची उभारणी कशी करायची यावर त्यांचे मूलगामी चिंतन होते. त्यांना अनेक विषयांत गती होती. नाट्यशास्त्र, कला, सौंदर्यशास्त्र, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान ते संरक्षणशास्त्र असा फार मोठा आवाका असणारे ते मूलगामी चिंतक होते. सर्व सामाजिक चळवळींबद्दल त्यांना ममत्व होते.

बापट सरांची माझी ओळख एका शिबिरात झाली. त्यांचे व्याख्यान ऐकणे ही एक वैचारिक मेजवानीच असे. गेल्या 30 वर्षांत त्यांची शेकडो व्याख्याने ऐकली. विद्यापीठात शिकत असताना मी त्यांच्या विभागाचा विद्यार्थी नसूनही काही वेळा आम्ही मित्र त्यांच्या वर्गात बसत असू. 1989 साली माझे ‘महात्मा फुले यांची बदनामी : एक सत्यशोधन’ हे पहिले पुस्तक प्रकाशित झाले. बाळ गांगल यांनी ‘सोबत’ साप्ताहिकात महात्मा फुले यांच्यावर बेछूट, शिवराळ आणि निरर्गल टीका केली होती. तिचे साधार खंडन करणारे पुस्तक मी लिहावे यासाठी सरांनी मला प्रोत्साहन दिलेले होते. मी त्यांनाच प्रस्तावनेसाठी गळ घातली. 

सर म्हणाले, ‘‘मला नक्कीच आवडेल, पण तुम्ही प्रा.य.दि.फडके यांची प्रस्तावना घ्या, फडके हे फार मोठे संशोधक आहेत, मुख्य म्हणजे ते जडीबूटी संशोधक नाहीत, तुमच्या पुस्तकाला ते अधिक न्याय देऊ शकतील. फडके यांचे लेखन जोरकस आणि आक्रमक असते, ते गांगलांचे चांगले वाभाडे काढतील. या निमिताने तुमची फडके सरांशी ओळख व्हावी अशी माझी इच्छा आहे.’’  मी य.दि.सरांकडे गेलो. त्यांनी प्रस्तावना दिली. पुस्तक बहुचर्चित आणि विद्वत्‌मान्य ठरले. तेव्हापासून बापट सरांकडे कधीही जावे, कोणत्याही विषयावर त्यांच्याशी गप्पा माराव्यात हा नित्य परिपाठ झाला. त्यानंतरचे माझे प्रत्येक पुस्तक आस्थेवाईकपणे वाचून सर प्रतिक्रिया देत. एखादे पुस्तक मिळाले नाही तर फोन करून पुस्तक घ्यायला कधी येऊ असे विचारत. 

फुले-आंबेडकरांचे प्रत्येक पुस्तक त्यांनी मुळातून वाचलेले होते. काही महिन्यांपूर्वी आंबेडकर चित्रमय चरित्राचा बाविसावा खंड त्यांना भेट द्यायला गेलो होतो. पुस्तक बघून सर हरखले. उत्तम आणि दर्जेदार निर्मितीबद्दल त्यांनी कौतुक केले.  ‘सरकारी पुस्तक इतके सुंदर असू शकते’ यावर विश्वास बसत नाही असे म्हणाले. मी पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर त्यांचे नाव लिहून त्यांना भेट देणार तर ते म्हणाले, ‘थोडे थांबा. पुस्तकावर माझे नाव लिहू नका. पुस्तक मला द्या. आठ दिवसांत वाचून परत करतो. मी आता माझ्याकडची सगळी पुस्तके वेगवेगळ्या संस्थांना वाटून टाकली आहेत.आता हेही कोणाला तरी देणार, त्यापेक्षा माझी आठवण म्हणून तुमच्याकडेच ठेवा.’  मी त्यांच्या घरात नजर टाकली तर खरेच सगळी कपाटे रिकामी दिसत होती. पुस्तके म्हणजे सरांचा जीव की प्राण! आजवर त्यांनी मला वाचायला त्यांच्याकडची कितीतरी पुस्तके आवर्जून दिली. आठवणीने परत मागून घेतली. ‘ब्राह्मण अब्राह्मणबोध’सारखी अनेक दुर्मिळ पुस्तके त्यांच्याकडून मिळाली म्हणूनच मला वाचता आली. 

दोनच दिवसांत सरांचा फोन आला, म्हणाले ‘पुस्तक वाचून झालेय.’  मी गेलो तर सरांनी नोट्‌स काढून ठेवलेल्या. दरम्यान त्या पुस्तकाविरुद्ध काही दूषित पूर्वग्रहातून आणि हितसंबंधीय आकसातून एकदोन वृतपत्रांनी लिहिले होते. सर म्हणाले, ‘मी पुस्तक संपूर्ण वाचलेय. उत्तम झालेय.’  त्यानंतर सरांनी तपशीलवार चर्चा केली. कौतुक केले. छापून आलेली टीका चुकीची आहे. माझा लेखी अभिप्राय देतो. या खोडसाळ टीकेकडे लक्ष देऊ नका. मधल्या काळात तुम्ही ज्यांना मदत केली तीच मंडळी कृतघ्न होऊन आज तुमच्यावर तुटून पडत आहेत, याचा मनस्ताप करून घेऊ नका. असत्य फार काळ टिकत नसते. महाराष्ट्राने माथेफिरूपणाला कधीही थारा दिलेला नाही. हे सरांचे बोल ऐकून खूप बरे वाटले. 

1990 साली आम्ही शासनातर्फे ‘महात्मा फुले समग्र वाङ्‌मय’ची नवी आवृती काढली. अवघ्या दहा रुपयातील या प्रती लोकांनी रेशनसारख्या रांगा लावून विकत घेतल्या. सर स्वत: फोटोझिंको प्रेसवर गेले. तीन तास रांगेत उभे राहिले. त्यांचा नंबर यायच्या आतच पुस्तक संपले. सरांनी मला फोन करून ‘एक प्रत द्यायची व्यवस्था करता येईल का’ अशी विचारणा केली. मी माझ्याकडची प्रत घेऊन गेलो. पुस्तक त्यांना दिले तर सर पैसे घेण्याचा आग्रह करू लागले. पुस्तक खास सवलतीच्या दरातील असल्याने त्याचा काळाबाजार होऊ नये यास्तव आम्ही एक पथ्य पाळीत असू. ‘हे पुस्तक हरी नरकेंकडून दहा रुपये या छापील किंतीत विकत मिळाले असे पत्र द्या.’ असे मी सांगताच सरांनी तसे पत्र नि दहा रुपये आनंदाने दिले. ते पत्र आजही मी जपून ठेवले आहे.

मध्यंतरी सरांनी मी लिहिलेला ‘भारतीय संविधान आणि ओबीसी’ याविषयावरील शोधनिबंध आवर्जून वाचायला मागून नेला आणि त्यावर माझ्याशी विस्तृत चर्चा केली. ‘राखीव जागांवर एवढे भरपूर लिहिले गेले आहे, पण मग हाच पैलू कसा काय उपेक्षित राहिला, याचे मला आश्चर्य वाटते’ असे म्हणून आता तुम्हीच यावर स्वतंत्र पुस्तक लिहा असे आग्रहपूर्वक सांगून गेले. 

आजच्या जागतिकीकरणाच्या काळात परंपरा आणि परिवर्तन यांचा मेळ कसा घालायचा हा मोठा पेच असतो. समाजाने आत्मभान न हरवता आत्मविश्वासाने पावले टाकावीत यासाठी नव्याने निर्माण होत असलेल्या सांस्कृतिक आणि नैतिक मूल्यविषयक प्रश्नांवर विवेकी आणि समतोल मांडणी करावी ती सरांनीच.  आस्थेवाईक विश्लेषण, चिकित्सक धांडोळा आणि अनेक पेचप्रसंगांची खुबीदार उकल करण्यात त्यांचा हातखंडा होता. सेमिनार, कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आणि वैचारिक चर्चांमध्ये ते रमून जात. त्यांनी फार मोजकेच लेखन केले आहे. ‘परामर्श’ हा त्यांचा एकमेव ग्रंथ. सहा मौलिक प्रस्तावनांचा हा संग्रह. मे.पुं.रेगे, राम मनोहर लोहिया, अशोक चौसाळकर, सदानंद मोरे, गो.मा.पवार आदींच्या पुस्तकांना लिहिलेल्या या प्रस्तावना एवढ्या मूलगामी आणि मौलिक आहेत की हे पुस्तक प्रत्येकाने संग्रही ठेवावे आणि वाचावे असे आहे. 

आजच्या युगधर्मातील पुरोगामी मूल्यांची बांधिलकी मानून, अभिनिवेशरहित, समतोल आणि तारतम्याने मांडणी करण्यात सर अग्रेसर असत. प्राचीन काळापासून भारतीय समाज बहुविध व बहुसांस्कृतिक होता. त्याला उच्चतर नैतिक पातळीवर नेणारांबद्दल सरांना अपार ओलावा होता. महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक व्यवहार स्वातंत्र्यशील, समतावादी आणि लोकशाहीकरणाला पोषक होण्यासाठी जनसमूहांना विश्वासात घेऊन, अलगपणाची बेटे न रचता, क्रांतिकारकांना जिव्हाळ्याने परंपरेशी जोडीत पुढे गेले पाहिजे. आजचे राज्यकर्ते आपल्या प्रभुत्ववादी नीतीकरता संत आणि प्रागतिक परंपरांचा गैरवापर करीत असताना या प्रस्थापितांवर सडेतोड तोफ डागली पाहिजे असे सर सांगत असत. 

सत्य हे एकांगी नसते, पण त्याचे समग्र दर्शन एकदम न होता कलेकलेने होत असते. जसा ज्ञाता तसे ज्ञान. सत्याची प्रतिती निरीक्षकाची भूमिका, स्थान, तेज, दृष्टीचा टप्पा किंवा पल्ला आणि दृष्टिकोन यावर अवलंबून असते. प्रत्येकाने सत्याचा तलाश आपापल्या परीने आणि रितीने लावला पाहिजे, त्यासाठी कायम विनम्र पण टोकदार नि ठाम भूमिका घेतली पाहिजे सोयीपुरता इतिहासाचा वापर करून क्रौर्य आणि पशुतेने वागून उद्याचा चांगुलपणा जन्माला येईल असे मानणारे सामाजिक अंध असतात. 

समता, न्याय आणि संमीलन या इतिहासाच्या मुख्य प्रेरणा असतात. वर्तमानाकडे पाठ फिरवणारे लोक हे अटळपणे दुतोंडी भाषा आणि दुटप्पी व्यवहार यांच्या आहारी जातात हे सरांचे सांगणे होते. वर्ग, जाती, लिंगभावाच्या विषमतेला विरोध करणारे बापटसर चिकित्सा, साधनशुचिता आणि ज्ञाननिर्मितीची अनावर प्रेरणा देत जगले आणि तोच संदेश देत शांतपणे आपला निरोप घेते झाले. 

Tags: सत्य इतिहास न्याय समता विषमता जाती वर्ग truth history justice equality inequality caste class weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

हरी नरके
harinarke@gmail.com

मराठी लेखक, संशोधक, वक्ते. पुणे विद्यापीठातील महात्मा फुले अध्यासनाचे अध्यासन प्राध्यापक,  महाराष्ट्र राज्य मागासवर्ग आयोगाचे सदस्य 


प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके