डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

बुद्धीने व भावनेने लिहिलेली वेदनेची बखर...

पुस्तक लिहिण्याचा एक फायदाही असतो की बोलक्या आणि विचारी वर्गापर्यंत ते प्रश्न एकत्रित स्वरूपात जातात. महाराष्ट्रातील साहित्य, कला, संस्कृती क्षेत्रात व इतर माध्यमांत काम करणाऱ्यांना ‘अनुदान मिळत नाही अशा काही शाळा आहेत’ इतकीच त्रोटक माहिती असते. त्याचे परिणाम किती भीषण असतात, किती जणांचे जीव गमावले जातात, त्या शिक्षकांचे संसार कसे होत आहेत, सरकार कशी फसवणूक करते आहे,  हे तपशील बोलक्या विचारी वर्गासाठी या पुस्तकामध्ये दिले आहेत. या पुस्तकात प्रत्यक्ष कायदेशीर भाग, आंदोलनाचा घटनाक्रम व मागण्या, सरकार करत असलेली फसवणूक हा वैचारिक तपशीलही आहे आणि प्रत्यक्ष जगणेही तितक्याच ताकदीने आले आहे. एकाच वेळी बुद्धीने आणि भावनेने लिहिलेली ही वेदनेची बखर आहे, असेच म्हणावे लागेल.

महाराष्ट्राच्या शिक्षणक्षेत्राची भळभळती जखम म्हणजे विनाअनुदानित शाळांचा प्रश्न आहे. संयमाचे एखादे नोबेल पारितोषिक असेल तर ते विनाअनुदानित शिक्षकांना द्यावे लागेल इतकी यांनी वाट बघितली आहे. लोकशाहीतील उपलब्ध असलेली सर्व आयुधे त्यांनी पूर्ण क्षमतेने वापरली आहेत. उपोषणात स्वतःला पणाला लावले. एकाच प्रश्नासाठी झालेली जास्त आंदोलने म्हणून रेकॉर्ड बुकमध्ये नोंद होईल. मोर्चे काढले, संप केले, बंद केले आणि सारेच असह्य झाल्यामुळे यातील बांधवांनी स्वतःच्या जिवाची आहुती दिली.

लोकशाहीचा फायदा काय? तर तुम्हाला कोणत्याही प्रश्नावर ओरडता येते आणि लोकशाहीचा तोटा कोणता? तर त्या ओरडल्याचा काहीच उपयोग होत नाही, हे कटू सत्य विनाअनुदानित या प्रश्नाने महाराष्ट्राला दाखवले. अनुदानित शिक्षकांसाठी जे ‘सरकार’ होते ते विनाअनुदानितसाठी ‘शासन’ झाले आहे.

सरकार आणि शासन हा फरक स्पष्ट आहे. विनाअनुदानितचा विषय काढला की असंवेदनशील लोक हमखास एक प्रश्न विचारतात, ‘‘यांनीच लिहून दिले होते ना की, आम्हांला अनुदान नको म्हणून!’’ ज्या गोष्टीवर चर्चा होऊन गेल्या, ‘कायम’ शब्द काढूनही अनेक वर्षे झाली, तरी इतक्या वर्षांनंतर अजून काहीच होत नसताना पुन्हा पुन्हा चर्चा त्याच मुद्द्यावर नेली जाते. दिलेला शब्द पाळण्याची परंपरा नसलेल्या राजकीय पक्षांनी नंतरच्या काळात विचारधारा सोडून अनेक तडजोडी केल्या, अनेक आश्वासने मोडली आणि तरीसुद्धा शब्दाला जागण्याची अपेक्षा मात्र शिक्षकांकडून- हे अनाकलनीय असते. दुसरी बदनामी अशी करतात की, ‘हे शिक्षण सम्राटांनी उभे केलेले आंदोलन आहे,’ असे म्हणणाऱ्यांनी आत्महत्या केलेल्या शिक्षकांच्या कुटुंबात किंवा जिवंतपणी मरण अनुभवणाऱ्या खेड्यापाड्यांतील शिक्षकांच्या घरी एकदा जाऊन यावे म्हणजे वास्तव त्यांना दिसेल.

सर्वांत क्लेशदायक गोष्ट ही आजपर्यंतच्या एकाही सरकारने ‘आम्ही अनुदान देणार नाही,’ असे म्हटले नाही व अनुदान दिलेही नाही. जे स्वप्न दाखवत झुलवत ठेवण्याचा जो क्रूरपणा आहे तो अधिक अस्वस्थ करणारा आहे. आयुष्य पणाला लागले, अनेक जण सेवानिवृत्त झाले. तरीसुद्धा आज आशा दाखवली जात आहे.

सरकारकडे पैसे नाहीत हे कारणसुद्धा अत्यंत फसवे आहे. पैसे नसल्याचे कारण कोणाला सांगायचे व कोणाला नाही हे सरकार नावाच्या यंत्रणेला समोरचे उपद्रवमूल्य बघून कळत असते. आमदार निधी एक कोटीने वाढवायला त्यांच्याकडे पैसे असतात. उद्योजकांना सवलती देण्यासाठीही पैसे असतात. सर्व वेतन आयोगाप्रमाणे कर्ज काढून कर्मचाऱ्यांना देण्यासाठीही कोणतीच अडचण नसते. कर्मचाऱ्यांचे कोरोनात कापलेले पगार परत करण्यासाठीही त्यांच्याकडे पैसे असतात. त्यांच्याकडे पैसे फक्त असंघटित वर्गासाठी नसतात, निराधारांच्या पेन्शनसाठी नसतात, कंत्राटी कामगारांचे मानधन वाढवण्यासाठी नसतात आणि विनाअनुदानित शिक्षकांसाठी नसतातच नसतात.

शिक्षक बांधवांनी हे सारे कसे सहन केले असेल हा प्रश्न पडतो. अनुदानित शाळांवर काम करणारे शिक्षक आणि विनाअनुदानित शाळांवर काम करणारे शिक्षक या दोहोंच्या कामांत काडीचाही फरक नाही. किंबहुना विनाअनुदानित शिक्षकांना तर अधिकच अडचणी आहेत आणि काम मात्र त्याच दर्जाचे करायचे आहे. तरीसुद्धा पूर्ण क्षमतेने ही शिक्षक मंडळी काम करत राहतात. मध्यंतरी जालन्यातील एका विनाअनुदानित शाळेत गेलो तर तेथील शिक्षकाने लाकडाचा मोबाइल स्टॅन्ड बनवला व रबर बांधून त्यावर मोबाइल ठेवून ऑनलाइन क्लासेस घेत होता. ते बघितल्यानंतर गलबलून आले. एकीकडे पगार असलेला शिक्षक लॅपटॉपच्या आधारे शिकवणार आणि दुसरीकडे लाकडी स्टॅण्ड.

‘विनाअनुदानितची संघर्षगाथा’ या पुस्तकात किरण चव्हाण यांनी संकलित केलेल्या आत्महत्या केलेल्या शिक्षकांची यादी वाचली. ती संख्या आणखीही मोठी आहे. पण ती यादी वाचताना वेदना होताना आश्चर्यही वाटत होते. याचे कारण या आत्महत्यांनी महाराष्ट्राच्या समाजजीवनावर ओरखडासुद्धा उमटवला नाही. कोणत्यातरी मंत्र्याला, राजकीय नेत्यांना अडकवण्याची उपद्रवक्षमता या आत्महत्यांत नसल्याने शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांत आता फक्त संख्या मोजल्या जातात तशीच स्थिती आज या आत्महत्यांची झाली आहे. ज्या समाजात समाज घडवणारे शिक्षक आत्महत्या करताना त्या समाजात जर अपराधी भाव वाटत नसेल तर तो समाज असंवेदनशील आहे, कृतज्ञ नाही.

जोपर्यंत उभे राहता येत आहे, तोपर्यंत शिकवायचे, जोपर्यंत रडता येत आहे तोपर्यंत आंदोलने करायची आणि सारी उमेद संपली की स्वतःला संपवून टाकायचे; इतक्या वेदनादायक रीतीने ही माणसे निघून गेली; पण शिक्षण क्षेत्रावर, सुसंस्कृत महाराष्ट्रावर त्याचा ओरखडाही उमटला नाही. शिक्षक दिनाला शिक्षक किती महत्त्वाचा घटक आहे, राष्ट्राचा शिल्पकार आहे, हेच या आत्महत्यांना अप्रत्यक्ष जबाबदार असणाऱ्या राजकीय व्यवस्थेकडून ऐकावे लागते. विरोधी पक्षाने या आंदोलनाला पाठिंबा द्यायचा व ते सत्तेत गेले की पुन्हा जी.आर.चा कीस करत पैसे वाचवण्यासाठी अनुदान-प्रश्न पुढे पुढे ढकलत ठेवायचा, अशीच सर्वपक्षीय राजकीय मानसिकता आहे. त्यामुळे आता कोणता मार्ग वापरावा हेच कळेनासे झाले आहे.                                    

या पार्श्वभूमीवर किरण चव्हाण यांनी संपादित केलेले पुस्तक महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. विनाअनुदानित शिक्षकांच्या भावना एका व्यासपीठावर आणून सर्व घटकांचा एकमेकांशी संवाद घडवला आहे. विनाअनुदानित शिक्षक मित्रांना सांत्वन देण्याचे काम हे पुस्तक करेल. आपले प्रश्न सुटत नसतात; पण आपल्या प्रेमाच्या माणसांजवळ मन मोकळे करण्यासाठी या पुस्तकाने एक व्यासपीठ निर्माण केले आहे. ‘मी एकटा नाही तर माझ्यासारख्या हजारो बांधवांची व्यथा एकच आहे,’ हा धीर देऊन लढण्याचे बळ हे पुस्तक नक्कीच देणार आहे. या पुस्तकाचा विनाअनुदानित शिक्षकांच्या व्यथा मांडणारा विभाग वाचवत नाही. एखाद्या प्रश्नाचे परिणाम किती भीषण असतात, हे ते प्रकरण वाचताना जाणवत राहते. अस्वस्थता येते. हे पुस्तक इतिहासाचे किंवा बखरीचे काम करणार आहे. इतिहासात किंवा बखरीत केवळ विजयाच्या नोंदी नसतात, वेगवेगळ्या काळात जनतेला काय भोगावे लागले होते याचे तपशील इतिहास आणि बखरीत मिळत असतात. नवीन शैक्षणिक धोरणाचे ढोल वाजवताना आणि सरकारची शिक्षणाप्रति बांधिलकी किती तीव्र आहे याचेही कोडकौतुक करत असताना, या देशात शिक्षक आत्महत्या करत होते हेही वास्तव या पुस्तकामुळे इतिहासात जाईल. शाईने नव्हे तर ‘अश्रूंनी लिहिलेले पुस्तक’ असे या पुस्तकाचे वर्णन केले तर चुकीचे ठरणार नाही. हे पुस्तक वेदनेची सनद आहे. दुःखाचा हुंकार आहे. याच दुखऱ्या वेदनेला एक संघटित स्वरूपात किरण चव्हाण यांनी समाजमनाच्या चावडीवर आणून महत्त्वाचे काम केले आहे.

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

हेरंब कुलकर्णी
herambrk@gmail.com

सामाजिक कार्यकर्ते. वैचारिक आणि विशेषतः शिक्षणविषयक लेखन.


प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके