डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

‘आजची मराठी कथा’ या विषयावर राजन खान यांनी केलेलं भाषण

‘कथा हा साहित्यप्रकार नाही’  असं म्हणणारांपैकी काहीजण कविता आणि कादंबरी हे प्रकार मात्र हाताळत राहिले. त्यांच्यावर टीका करायची मला इच्छा नाही, पण त्या अनुषंगानं इथं एक गोष्ट सांगायची आहे ती अशी की, कथा काय, कविता काय किंवा कादंबरी काय, (किंवा नाटक चित्रपट, नृत्य, चित्र इत्यादी कला काय) यातून माणसाला अंतिमत: कथाच सांगायची असते. मांडणीचा प्रकार फक्त वेगळा.

एकूणच मराठी गद्य वाङ्मयाचा इतिहास फार दीर्घ नाही. त्यातही कथा-कादंबरी या वाङ्मयप्रकारांचा तर मोजून शंभर- दीडशे वर्षांचाच इतिहास आहे. आजघडीला मराठी साहित्यसृष्टीचा पसारा ऐसपैस वाढलेला आहे शिक्षणाचा प्रसार जेवढा अधिक होतो, तेवढी लिहिणारांची संख्या वाढत जाते. मराठीत आज सर्वाधिक लिहिली जाते ती कविता. ती छापली किती जाते न् वाचली किती जाते, हा प्रश्नच असला तरी लिहिण्याची बाधा झालेली माणसं पहिल्यांदा लेखणी उचलून सरळ कविताच लिहायला सुरुवात करतात. कदाचित लिहायला तो छोटा आणि सोपा प्रकार वाटत असल्यामुळेही तसं घडत असावं. कवितेच्या खालोखाल दुसरा लिहिला जाणारा साहित्य प्रकार म्हणजे कथा. इतर कुठल्याही गद्य लेखनप्रकारापेक्षा मराठीत कथाच जास्त लिहिली जाते. ‘दिवाळी अंक’ नावानं वार्षिकांक प्रकाशित करणारी ‘मराठी’ ही जगातली एकमेव भाषा आहे. मराठीत दरवर्षी साधारणपणे पाचशेच्या आसपास दिवाळी अंक छापले जातात. त्यांचा मुख्य आधार कथा-साहित्य हाच असतो. माझ्या अंदाजानुसार एका दिवाळी अंकाच्या हंगामातच तीनचार हजार कथा मराठीत प्रसिद्ध होतात. त्याशिवाय वर्षभर विविध नियतकालिकांसाठी लिहिल्या जाणाऱ्या कथा आणि नुसत्या पुस्तकांसाठी लिहिल्या जाणाऱ्या कथा यांचा मिळून अंदाज केला तर मराठीत दरवर्षी आठदहा हजार कथा लिहिल्या जात असाव्यात.

पंचतंत्रातील गोष्टी, जातककथा हे खरं भारतीय गद्य वाङ्मय. पण ते मूळ मराठी भाषेतलं नव्हे. मराठी गद्य वाङ्मय खऱ्या अर्थानं उदयाला आलं आणि त्यानं आकार घेतला तो इंग्रजांच्या अमदानीत. इंग्रजांच्या काळात जगाची अनेक दारं मराठी माणसांसाठी उघडली गेली, त्यातलं एक दार वाङ्मयाचं. त्यानं मराठी कवितेला नवी रचना दिली, तर कथा, कादंबरी हे नवे प्रकार रुजवले, मराठी नाटकही त्यामुळं बदललं. जास्त करून इंग्रजी भाषेमुळेच आपल्याला जगभरच्या वाङ्मयाचा परिचय होऊ लागला. इंग्रजीच्या तंत्र, मंत्र, शैली आणि मांडणीसारख्याच कथा आपण मराठीत लिहू लागलो आणि त्यात आजही फारसा बदल नाहीच. कथांचे अनेक प्रकारही आपण इंग्रजांकडूनच उचलले आणि अजूनही आपला असा स्वतंत्र मराठी कथाप्रकार जन्माला घालण्याची हिंमत आपण दाखवू शकलेलो नाही.

कथा किंवा कोणताही साहित्यप्रकार लिहिण्याचे दोन प्रकार आहेत, असं मला वाटतं. जेवढं स्वत:च्या जगण्यात येतं, तेवढंच लिहायचं, हा एक प्रकार आणि आपल्या जगण्याबाहेर उतरून, मुद्दाम लेखक म्हणून दुसऱ्या, परक्या जगण्याचा अनुभव घ्यायचा आणि मग लिहायचं, हा दुसरा प्रकार. बहुतेक सर्व मराठी लेखक पहिल्या प्रकारात असतात. त्या दुसऱ्या प्रकारात स्वत:चं जगणं सोडून, तात्कालिक कारणांसाठी आणि काळासाठी दुसऱ्या जगण्यात शिरण्याची तयारी लागते, त्यासाठी संशोधक वृत्ती व अभ्यासक वृत्ती लागते, ती मराठी लेखकांनी आजवर दाखवलेली नाही आणि त्यामुळंही एकूणच मराठी वाङ्मयात किंवा कथावाङ्मयात जगावेगळं किंवा जगावर प्रभाव टाकणारं काही घडलेलं नसावं असं वाटतं.

मराठी कथेच्या मागासलेपणाला अनेक कारणं आहेत. खरा आणि श्रेष्ठ लेखक कसा असावा याची जी व्याख्या आपण इथं करतो आहोत, त्या व्याख्येत बहुतेक मराठी लेखक बसतच नाहीत. लेखक माणूस म्हणून कसाही असला तरी तो लिहिण्याच्या आशयविषयापासून लिहिताना पूर्ण अलिप्त, तटस्थ असला पाहिजे. त्याच्या व्यक्तिगत आचारविचारांचा आणि जगण्याचा प्रभाव लेखनविषयावर पडता कामा नये आणि त्यानं स्वतःशी प्रामाणिक राहून नव्हे, तर विषयाशी प्रामाणिक राहून लिहिलं पाहिजे ही ती व्याख्या आहे. यालाच मी स्वत:च्या जगण्यातून बाहेर येऊन लिहिणं म्हणतो. तसं मराठी लेखकांचं होताना दिसत नाही. कोणत्याही विषयाला आपल्याला वाटणारी, दिसणारी एक बाजू असते, पण त्याही पल्याड जाऊन आपल्याला न दिसणारी दुसरीही एक बाजू असते. ती दुसरी बाजू शोधून, दोन्ही बाजूंचा सारासार विचार करून, त्यांचा मध्य काढून, सम्यक् बुद्धीने लिहिलं पाहिजे. तसं लिहिताना हृदय विशाल असलं पाहिजे. कुणा एका बाजूची तळी उचलून धरतोय आणि दुसऱ्या बाजूवर अन्याय करतोय असं घडलं नाही पाहिजे, तरच ते लिखाण कसदार आणि काळाच्या ओघात कायम टिकून राहणारं होईल, याचं भान मराठी लेखकांकडं फारसं दिसत नाही. मराठी लिखाण काही हेतू घेऊन गाजतं, गाजवलं जातं, पण ते आपल्या देशप्रदेशाच्या सीमा ओलांडून आणि काळाच्या मर्यादा ओलांडून पोहोचत राहतं असं होत नाही. याचं (मला वाटणारं) मुख्य कारण असं की, मराठी लेखक आणि त्यांनी लिहायला निवडलेले विषय या दोघांनाही मराठी समाजात मौजूद असलेल्या तमाम भेदांची बाधा झालेली असते.

मराठी समाजात मौजूद असलेल्या सर्व भेदाभेदांची यादी सगळ्या बारकाव्यांनिशी करायला बसलं तर एखाद्या व्यक्तीची संपूर्ण हयात अपुरी पडेल.  ( आपल्याकडं निरनिराळ्या विषयांचे कोश तयार केले जातात. मला वाटतं, एकदा मराठी समाजातल्या भेदाभेदांच्या विषयावरसुद्धा कोश तयार करावा. अनेक खंडाचा महाकोश तयार होईल. ) मराठी समाज कोणताही एक नवा मुद्दा सापडला की, त्यात लगेच भेदाभेदांचे प्रकार सुरू करतो. धर्म, जाती, पंथ, विचार, संप्रदाय, पक्ष, लिंग, वंश, वर्ण, रंग, रूप, भाषा, प्रदेश, अन्न, वर्ग, कर्म, उद्योग, शिक्षण, वय असं माणसाच्या जगण्यात जे जे काही असतं, त्यात मराठी माणूस भरपूर भेद पाडतोच आणि ते फार नेकीनं आणि नेमस्तपणानं पाळतो.

ज्या समाजात भेदांचा तुफान बुजबुजाट असतो, तो समाज कमालीचा अस्वस्थ, अशांत, बेचैन, गोंधळलेला, भरकटलेला, विविध अनाचार आणि अत्याचारांना ऊत आलेला, भोंदू, ढोंगी, हरामी आणि बेनवाड असतो. अशा समाजातली माणसामाणसांतली सर्वच पातळ्यांवरची स्पर्धा, ईर्षा, असूया तीव्र वाढते. सर्वच स्तरांवर माणसं एकमेकांशी टकरत, लढत, संघर्ष करीत असतात. एकमेकांच्या उरावर बसत असतात. खरं तर समाजाची ही बिकट आणि बेकार स्थिती म्हणजे त्या समाजातल्या तमाम लेखकांना लिहायचं भांडवल किंवा मालमसाला म्हणून अतिशय पूरक आणि फायदेशीर असते. समाज जेवढा अनागोंदीचा, तेवढा लेखकांसाठी विषयांचा, आशयांचा पुरवठा मुबलक. जगात नुसत्या सुखाच्या गोष्टी लिहिता येत नाहीत. रोचक, वाचनीय, दर्जेदार गोष्टी होतात त्या नेहमी दुःख, दारिद्रय, दैन्य, समस्या, संकटं, अडचणी यांच्याच. त्या अर्थानं मराठी समाज आजच्या मराठी लेखकांना विषय पुरवण्याच्या दृष्टीनं अत्युच्च टोकावर आहे. मराठी समाज सर्वच बाबींत  एवढ्या प्रमाणात भंगलेला आहे की, मराठी लेखकांना लिहिण्याच्या दृष्टीनं हा काळ अतिशय आव्हानात्मक आणि आवाहनात्मक आहे. इतके विषय सभोवताली आहेत की, लेखक म्हणून जगायला त्यांना दहा-बारा लाख वर्षांचं आयुष्य कमी पडेल.

मराठी लेखक माहीत करून घेऊन लिहीत नाहीत, तर फक्त माहीत असलेलं तेवढंच लिहितात, ही गोष्ट खरीच असली तरी माहीत असलेलं तरी खऱ्या अर्थानं लिहिताना दिसतात का ? असा एक आरोप मराठी साहित्यावर सातत्यानं केला जातो की, एवढी मोठी भारत-पाक फाळणी झाली, तिचं साधं दर्शनसुद्धा मराठीत होताना दिसत नाही. त्या एवढ्या मोठ्या फाळणीचं जाऊ द्या हो, ती फार दूर घडली; पण जे काही मराठी प्रांतात घडत असतं, त्याचं तरी दर्शन मराठी साहित्यात कुठं घडतं ? उदाहरणार्थ, मराठी प्रांतभर सतत धार्मिक, जातीय, सांप्रदायिक दंगली होतात, त्यावर तरी कुठं लिहिलं जातं ? मराठवाड्यात एवढं मोठं विद्यापीठ नामांतर आंदोलन झालं, त्यावर तरी दलित सोडून इतर जातीधर्माच्या लेखकांनी कुठं लिहिलंय ? गुजर-मारवाड्यांची एवढी मोठी स्थलांतरं झाली, त्यावर मराठी साहित्यात काय आहे ? आदिवासी आणि भटक्या-विमुक्तांची एवढी परवड झाली, तिच्यावर त्यांच्यातल्या सोडून इतरांनी काय लिहिलंय ? ब्राह्मण सोडून ब्राह्मणांच्या हालअपेष्टांवर कुणी काय लिहिलंय ? पक्षीय राजकारणांनी मराठी प्रांतात जी वाताहतखोर उलथापालथ चालवलीय, तिच्यावर कुणी काय लिहिलंय ? असे कित्येक विषय आहेत जे भोवती दिसत असूनही, अनुभवत असूनही मराठी लेखक त्यावर लिहीत नाहीत.

मराठी लेखकांत भेद असतात, हे एकवेळ आपण मान्य करू, पण त्यांनी लिहिलेल्या कथेचेसुद्धा भेद पाडण्याची प्रथा जोरात प्रचलित आहे, ती मात्र माझ्या पचनी पडत नाही. मी असं मानतो की, कथा ही फक्त कथाच असते कथा म्हणजे सांगण्याची गोष्ट. किंवा ‘सांगणं’ म्हणजेही कथा. सांगणं हे नुसतं सांगणं असतं, त्याची वर्गवारी होऊ शकत नाही. आदिम काळात माणसात जेव्हा संवेदना निर्माण झाल्या, तेव्हापासून माणूस सांगतो आहे. माणसांचा समूह टिकवून धरणं, माणसाचा काळ पुढच्या पिढ्यांना धडा मिळावा म्हणून नोंदवून ठेवणं, एकमेकांशी व्यवहार सुरळीत होणं आणि त्यातून जगणं सुसह्य, सुरक्षित, शांत, सुखी होणं असे माणसाच्या सांगण्यामागं हेतू असतात. या सांगण्याच्याच आदिम परंपरेचाच एक आविष्कार म्हणजे गोष्टी किंवा कथा. त्या आविष्कारात काल-परवा माणसांनी आपल्या भेदनीतीनुसार वर्गवारी सुरू केली आहे. जगभर लिहिल्या जाणाऱ्या कथांमध्ये फारसे भेदप्रकार असल्याचं आढळत नाही, पण मराठी कथेमध्ये मात्र बेसुमार भेद आहेत. ग्रामीण, दलित, ललित, ब्राह्मणी, अब्राह्मणी, शहरी, महानगरी, स्त्रीवादी, सामाजिक, कौटुंबिक, कलात्मक, मुस्लिम, जैन, इत्यादी इत्यादी... अशी विभागणी म्हणे अभ्यासकांना कथांचा अभ्यास करताना उपयुक्त ठरते. 

मुळात समाजात अभ्यासक असतात किती ? मूठभरसुद्धा नसतात आणि अभ्यासक नावाची तरी वेगळी जात कशाला करायची ? बाकीचे वाचक काय अभ्यासक नसतात ? तमाम बिनचेहऱ्याचे वाचकच कुठली कथा वाचायची, काळाच्या ओघात टिकवून धरायची हे ठरवतात. कथेची उपयुक्तता, निरुपयोग हे वाचकच ठरवतात. (या वाचकांमधल्याच काही वाचकांना स्वत:ला चेहरा मिळावा असं वाटतं, ते अभ्यासक होतात.) अभ्यासकांना समजा कथेबद्दल बोलायचं असेल तर ते अमक्या कथेत अमका विषय आणि तमका आशय मांडलेला आहे असं बोलू शकतात की. त्यासाठी कथेला कुठल्या तरी एका वर्गवारीच्या कप्प्यात कशाला घालायचं ? त्यामुळं, मला वाटतं, त्या कथेचा, त्या कथेतल्या सांगण्याचा संकोच होतो. त्या कथेला समाजाचा, जगाचा विस्तृत आणि असीम अवकाश मिळू दिला जात नाही, ती कथा एका तात्कालिक कोंडवाड्यात कोंडली जाते. ती प्रचारकी पत्रकाप्रमाणे होते ना त्याला ‘सांगणं’ या आदिम परंपरेचा दिलखुलासपणा निघून जातो. समजा, अजून हजार वर्षांनी मराठी समाजात एकही जात नसेल, किंवा काही जाती नष्ट झालेल्या असतील, तेव्हा आजच्या जातीय वर्गवारीनं पाहिल्या किंवा लिहिल्या गेलेल्या कथांचं मोल कसं आणि काय असेल ?

पुन्हा आज ज्या वर्गवाऱ्या असतात त्याही विकृतच असतात. दलितांशिवाय ज्यांनी कुणी दलितांबद्दल कथा लिहिल्या आहेत, त्यांना दलित कथाकार आणि त्यांच्या कथेला दलित कथा म्हटलं जात नाही. ब्राह्मणांशिवाय ज्यांनी ब्राह्मणविषयक  कथा लिहिल्यात त्यांना ब्राह्मण कथाकार आणि त्यांच्या कथेला ब्राह्मणी कथा म्हटलं जात नाही. ग्रामीण कथा म्हणजे पुन्हा शेतकऱ्यांभोवती घुटमळणाऱ्या कथा. (त्यांचा आता ‘कृषिजन साहित्य’ म्हणून वेगळा भेद निर्माण केला जातोय.) ग्रामीण भागात काय फक्त शेतकरी राहतात काय ? इतर जाती, धर्म, व्यवसायाचे लोक राहत नाहीत काय ? भटके-विमुक्त, आदिवासी, दलित हेही ग्रामीण भागात राहतात. मग त्यांनी लिहिलेलं साहित्य ग्रामीण का नाही ? खेड्यातल्या मुसलमानांवर लिहिलेल्या साहित्याला ग्रामीण साहित्य म्हटलं जात नाही. एवढंच कशाला कोकण हा ग्रामीणच भाग आहे, हे आपल्या सगळ्यांना उघडपणे ठाऊक आहे, पण आपण कोकणी साहित्याला ग्रामीण साहित्य आणि त्या लेखकांना ग्रामीण साहित्यिक म्हणत नाही.

‘स्त्रीवादी साहित्य’ नावाचा एक प्रकार सध्या मराठीत प्रचलनात आहे. त्याच्या विरोधात भेदनीतीनुसार अजून ‘पुरुषवादी साहित्य’ हा प्रकार का अस्तित्वात आला नाही याचं आश्चर्य वाटतं. माणसांसंबंधी जगात जे जे साहित्य लिहिलं जातं, त्यात अपरिहार्यपणे स्त्री आणि पुरुष या दोन्हींसंदर्भात लिहिलं जातं. त्यात थोडं प्रमाण सोडलं तर स्त्रियांविषयी विकृत, विचित्र लिहिलं जात नाही. असं दिसतं की जगातले बहुतेक गंभीर लेखक स्त्रियांविषयी कळवळ्यानंच लिहितात. मराठी साहित्याचंही ते थोर वैशिष्ट्य आहे. पण त्या तमाम लेखकांच्या साहित्याला कधीही स्त्रीवादी साहित्य म्हटलं गेलेलं नाही.

स्त्रीवादी साहित्य म्हणे स्त्री-पुरुष समतेची मागणी करतं. मला वाटतं, इतर ललित साहित्यातही ती मागणी आवर्जून नोंदवलेली असते. मग स्वतंत्र असा स्त्रीवादी साहित्यप्रकार काय आहे ? ते फक्त स्त्रियांनीच लिहावं लागतं का ? आणि जगण्याची उच्छृंखल रूपं म्हणजेच स्त्रीवादी साहित्य का ? स्त्रीवाद, पुरुषवाद असं करत राहिलो, तर मला नाही वाटत कधी ‘समता’ येईल म्हणून. (जगातल्या कोणत्याही ‘वादा’ त समता आणण्याचं बळ अजिबात नसतं.) आणि समता ही गोष्ट कुणा एका वर्गानं दुसऱ्या वर्गाकडं भिकेत मागण्याची असते असं मला नाही वाटत. जगातल्या तमाम समस्या फक्त पुरुषांनीच जन्माला घातलेल्या असतात असंही मला नाही वाटत.

थोडक्यात, कथांच्या प्रकाराचे भेद पाडून कथा लिहिली जाणं हे गैर आहे न् साहित्यसृष्टीच्या एकूण विकासाला आणि संभावित विशालतेला हानिकारक आहे असं मला वाटतं. कथांची मापं ठरवण्याची एक चुकीची प्रथा आपल्याकडं अस्तित्वात आली आहे. कथा म्हणजे सांगणं सांगायचा एक विषय पूर्ण करणं किंवा आणलेला एक विषय पूर्ण सांगणं म्हणजे कथा. ते सांगणं किती मापाचं असावं हे कसं सांगणार ? अमुक शब्द मर्यादा, अमुक पानमर्यादा आणि त्या मर्यादेवर अवलंबून कथा, लघुकथा, दीर्घकथा अशी विभागणी करणं हा खेळ फार पुसट आहे.

मला बाटतं, गोष्ट ही सविस्तरच सांगितली पाहिजे. ती संक्षिप्त आणि सांकेतिक असता कामा नये. लेखकाची संक्षिप्तता सगळ्या समाजाला एकाच वेळी कळू शकेल असं नाही. त्या संक्षिप्ततेत आणि सांकेतिकतेत दडलेले जे संदर्भ आहेत, ते सर्वच्या सर्व समाजाला माहीत असतात असं गृहीत धरणंही चूक आहे आणि समजा एका काळातल्या एका समाजाला सगळे संदर्भ माहीत आहेत असं आपण मान्य केलं तरी भावी काळातल्या, भावी पिढ्यांना ते संदर्भ जसेच्या तसे माहीत होतील याची शक्यता काय? काळ, समाज, भाषा यांचे संदर्भ सतत बदलते राहू शकतात, तर मग आजच्या संक्षिप्त आणि सांकेतिक कथेचं नंतरच्या काळात मोल काय?

मध्यंतरी मराठीतले काही महाभाग म्हणाले की, 'कथा' हा मुळात साहित्यप्रकारच नाही. त्यांनी हे मत कुठनं उचललं कळत नाही, कारण त्यांनी केलेली मराठी साहित्याची समीक्षा ही नेहमी परकी आणि परपुष्टतेवर आधारलेलीच असते. त्यांचं हे मतही बाहेरून उचललेलंच असणार. त्या मताचा मराठी कथेवर फारसा परिणाम झाला नाही. थोडा झटका मात्र जरूर बसला. पण त्यांचे अनुयायीसुद्धा कथा लिहीत राहिले, ही एक थोर गोष्ट.

'कथा हा साहित्यप्रकार नाही' असं म्हणणारांपैकी काहीजण कविता आणि कादंबरी हे प्रकार मात्र हाताळत राहिले. त्यांच्यावर टीका करायची मला इच्छा नाही, पण त्या अनुषंगानं इथं एक गोष्ट सांगायची आहे ती अशी की, कथा काय, कविता काय किंवा कादंबरी काय, (किंवा नाटक, चित्रपट, नृत्य, चित्र इत्यादी कला काय) यातून माणसाला अंतिमत: कथाच सांगायची असते. मांडणीचा प्रकार फक्त वेगळा. कवितेतही कथाच मांडावी लागते, कथेतही कथाच मांडायची असते न् कादंबरीतही कथाच मांडायची असते. त्यामुळं कादंबरी व कविता चांगली न् कथा वाईट असं म्हणता येत नाही. थोडक्यात लयबद्ध सांगितलेली कथा म्हणजे कविता, तर अधिक विस्तारानं मांडलेली कथा म्हणजे कादंबरी.

मराठी कथेच्या आणखी एका प्रचलनाकडं मला आपलं लक्ष वेधायचं आहे. या काळात भाषेच्या बाबतीत मराठी कथा अधिक बाटगी आणि अधिक विकृत होत चालली आहे. इंग्रजी शब्दांचा मुबलक वापर आजच्या मराठी कथेत होतोच आहे, पण तो नुसत्या देवनागरी लिपीतच नाही, तर सरळ सरळ इंग्रजी लिपीतही होतो आहे. हा मला प्रतारणेसारखाच प्रकार वाटतो. महाराष्ट्रात दोन टक्के लोकांनाही अजून धड इंग्रजी येत नाही, तर मग मराठी वाचकांसाठी ही भेसळ भाषेची कथा कशी लिहिली जाते? 'या लेखकाला इंग्रजीसुद्धा येते नू तो फार शहाणा आहे हे दर्शवण्यासाठी? की मराठी भाषेतले पर्यायी शब्द त्याला सुचत नाहीत, म्हणजे मराठी भाषेबाबत तो अडाणी आहे हे दर्शवण्यासाठी? अशी भेसळ कथा लिहिणारे लोक सांगतात की, सध्या समाजात जी भाषा बोलली जाते, तीच आम्ही कथेत वापरतो.

पण पहिली गोष्ट म्हणजे, ते लिहितात तशी भेसळ भाषा आख्खा मराठी प्रांत वापरत नाही. मूठभर अर्धवट शहाणे ती वापरतात. दुसरी गोष्ट म्हणजे साहित्य आणि साहित्यिक यांचीच जबाबदारी असते, भाषेतले जुने शब्द टिकवून ठेवण्याची न् समाजाला नवे नवे शब्द पुरवत राहण्याची. लोक भले कोणत्याही भाषेत बोलोत, साहित्यिकानं आपल्या भाषेशी प्रतारणा करण्याची गरज नसते. काही अपवाद वगळता आजचे मराठी कथाकार टणकपणे आपल्याच भाषेत सातत्याने लिहितायंत असं दिसत नाहीत. हे लेखक निर्लज्जपणे सांगतात की, लिहिताना ऐनवेळी, पर्यायी मराठी शब्दच सुचत नाहीत; त्यांच्या भाषा दारिद्याची कीव येते. लेखक होण्यासाठी इतर अनेक अभ्यासाबरोबर भाषेचाही दांडगा अभ्यास असावा लागतो, अशी जाणीव आजच्या बहुतांश मराठी लेखकांकडं नाही. किमान मराठीत जे ढिगानं शब्दकोश आहेत, ते बाळगावेत, चाळावेत, याला त्यांची तयारी नसते. वेगवेगळी भाषिक पात्रं कथेत उभी केली तर त्या त्या पात्रांच्या बोलींना प्रामाणिक न्याय द्यावा, हेही त्यांना सुचत नाही.

मराठीत अशा भेसळ भाषेत लिहिणारे तमाम लेखक, त्यांचं छापणारे संपादक व प्रकाशक आणि त्यांना डोक्यावर घेणारे वाचक हे सर्वच मराठी भाषा व मराठी साहित्य आणि त्यातून घडू पाहणाऱ्या मराठी संस्कृतीचे मारेकरी आहेत असं मला वाटतं. या अशा लेखकांना आताच रोखणं आणि मराठीत लिहायला बाध्य करणं हे मराठी साहित्य-संस्कृतीच्या भवितव्याच्या दृष्टीनं आवश्यक आहे. कोणतीही एक भाषा दुसऱ्या भाषेवर आक्रमण करत नसते, त्या त्या भाषेतले प्रतारणाखोर सूर्याजी पिसाळच त्या भाषेचा जीव घेतात असं मला वाटतं.

आपल्या मराठी परिप्रेक्ष्य प्रति बोलायचं तर गेल्या शे-दीडशे वर्षांत भरपूर कथा लिहिली गेली आहे. 1950च्या आसपास आणि त्यानंतर मराठी कथेला खऱ्या अर्थानं बहर आलेला दिसतो. नुसते 'कथाकार' म्हणून या काळात असंख्य नावं गाजली, पण इतर साहित्यप्रकारात नावं झालेल्या लेखकांनीही आपापल्या परीनं मराठी कथेत भर घालायचं काम केलेलं आहे. प्रयोगशीलता आणि जीवनानुभवांची वैविध्यपूर्ण मांडणी याबाबतीत आकलनाच्या मर्यादा असल्या तरी आणि कथांच्या मांडण्यांचा मुख्य आधार पाश्चात्त्य साहित्य असला तरी मराठी कथेनं आपल्या मगदुरात समृद्ध होण्याचा प्रयत्न निश्चितच केलेला आहे. कथेची नवी मांडणी, एखादा नवा प्रयोग, मराठी कथेनं अजून जगाला दिलेला नसला तरी गेल्या शे-दीडशे वर्षांतल्या पेरणीवर भविष्यातली मराठी कथा तशी दिशा घेईल अशी आशा वाटते.

गेल्या पन्नास-साठ वर्षांत मराठी कथेत असंख्य नावं दांडगी झाली, गाजली. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडं कथा संक्रमित होत लेखकांची फळी उभी होत राहिली. माझ्या पिढीनं या न् त्या निमित्तानं गेल्या शंभर वर्षांतली मराठी कथा वाचलेली आहे. या पिढीतले नुसतं मराठी वाचन करणारे जे आजचे कथाकार आहेत, ते गेल्या शंभर वर्षांतल्या आणि विशेषत: 1950 नंतरच्या कथेवरच परिपुष्ट झालेले आहेत. या काळातले लेखक कुठं अनुभव विकत घ्यायला गेले नसले किंवा धुंडाळायला गेले नसले, तरी त्यांनी आपल्याच सभोवतालातून आपली मराठी माती कथेत मांडली आहे. त्या कथेच्या विषय आशयांना मर्यादा राहिली न् त्या कथेत फार वैविध्य नसल, वैचित्र्य नसलं तरी मराठीपुरता तरी प्रत्येक कथाकारानं मराठी मातीचा आणि मराठी संस्कृतीचा स्वत:ला जाणवलेला कंगोरा कथेत आणण्याचा प्रयत्न केलेला आहे आणि त्यातून प्रत्येक कथाकार स्वतंत्रपणे नाव घेण्या इतपत नावाजला गेलेला आहे.

आपण नुसती नावं घेत गेलो तरी त्यांची कथावैशिष्ट्यं आपल्या मनासमोर उभी राहतात. जी.ए.कुलकर्णी, दि.बा.मोकाशी, चिं.वि.जोशी, व्यंकटेश माडगूळकर, श्री.दा.पानवलकर, गंगाधर गाडगीळ, पु.भा.भावे, श्री.ज.जोशी, अण्णाभाऊ साठे, शंकर पाटील, र.वा.दिघे, जयवंत दळवी, चिं.त्र्यं.खानोलकर, वामन चोरघडे, अरविंद गोखले, द.मा.मिरासदार, शं.ना.नवरे, व.पु.काळे, भाऊ पाध्ये, रघू दंडवते, उद्धव शेळके, बी.रघुनाथ, के.ज.पुरोहित, अनिल रघुनाथ कुलकर्णी, शरदचंद्र वासुदेव चिरमुले, रत्नाकर मतकरी, राजेंद्र बनहट्टी, ह.मो.मराठे, ज्योत्स्ना देवधर, गौरी देशपांडे, आशा बगे, आनंद यादव, सानिया, भारत सासणे, रंगनाथ पठारे, वामन होवाळ, विद्याधर पुंडलिक, द.पां.खांबेटे, लक्ष्मण लोंढे, राजन गवस, सुबोध जावडेकर, चारुता सागर, महादेव मोरे, अरुण साधू अशा असंख्य नावांनी गेल्या पन्नास-साठ वर्षांतल्या मराठी कथेला आकार-उकार दिला. या 'आकार-उकारा'च्या आधारावरच येत्या काळातली मराठी कथा आपली उभारणी करणार आहे.

माणसं टोळ्या करून राहू लागली तेव्हापासून जागतिकीकरण चालू आहे, पण सध्याचं जागतिकीकरण हे आधुनिक सुविधा आणि संपर्कसाधनं यामुळं अधिकच वेगवान ठरणार आहे. त्यातून जग आणि मानवी समाजाचे संदर्भही झटापट बदलत चाललेत. मानवी समाज हा माणूस आणि निसर्ग यांच्या बाबतीत क्रूरच होता. पण आताच्या जागतिकीकरणामुळे तो अधिक क्रूर, सहानुभूतीशून्य आणि संवेदनाशून्य होत चालला आहे. माणसाच्या आधीच्या क्रौर्यात अल्पसंतुष्टता होती, पण आताच्या क्रौर्यात अधिक हव्यासीपणा आणि अधिक स्पर्धात्मकता आलेली आहे. अशा या काळात मानवी समाजाकडून लेखकांना अधिकाधिक आणि नवनवे विषय मिळण्याची शक्यता वाढणार आहे. म्हणून लेखकांनी सजग आणि संवेदनशील राहून या काळाचा आपल्या लिहिण्यासाठी लाभ करून घ्यायला हवा. त्यातही मराठी लेखकांसाठी जास्त संधी आहेत. कारण एक तर मराठी प्रांत आणि मराठी समाज हा स्वत:ची धडकी संस्कृती नसलेला किंवा अनेक संस्कृतीची मिळून खिचडी संस्कृती असलेला प्रांत किंवा समाज आहे. पूर्व पश्चिम दक्षिण, उत्तर अशा चारही दिशांनी मराठी प्रांतावर भाषेपासून ते पेहेरावापर्यंत जगण्या-वागण्याच्या प्रत्येक घटकाबाबतीत असंख्य दबाव येत राहिलेले आहेत, आजही येत आहेत. त्यामुळे मराठी संस्कृती कायम एक अनिश्चितता, अस्थैर्य आणि विविधता आढळत आलेली आहे. ती गोष्ट लेखनाला नवनवे आशय विषय मिळायला पूरक आहे. मराठी लेखकांनी आयत्या चालून येणाऱ्या या विषयांचा तटस्थ आणि खुल्या दिलानं, नीट आणि नेमका वेध घेणं आवश्यक आहे. माणूस म्हणून ते जे काही जगतात, त्यातून लेखक म्हणून बाहेर येऊन त्यांनी येत्या आव्हानात्मक काळाला सामोरं जाणं आणि आपली लेखणी कुणा एका बाजूसाठी न झिजवता, संपूर्ण मानवी समाजासाठी, सम्यक् विचार करून झिजवणं आवश्यक आहे. तसं झालं तर भविष्यकाळात मराठी कथा ही आपोआप जागतिक पातळीवर जाईल आणि काळाच्या ओघावर टिकून राहणारी राहील!

का. र. मित्र व्याख्यानमालेत ‘आजची मराठी कथा’ या विषयावर राजन खान यांनी केलेलं भाषण 
स्थळ : महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे 27 डिसेंबर 2007 रोजी सायंकाळी 6 वा.

 

Tags: वाचक साहित्य कादंबरी मराठी कथा राजन खान भाषण थेट सभागृहातून मराठी साहित्य weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

राजन खान

लेखक, कादंबरीकार 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके