डिजिटल अर्काईव्ह (2009-2020)

साधनाने विचार देण्याचे काम असेल चालू ठेवावे, त्यासाठी शुभेच्छा, पण त्याबरोबरच हे विचार आजच्या युवक- युवतींकडे अधिक प्रमाणात पोहोचले पाहिजेत. केवळ युवा दिवाळी अंकावर समाधान न मानता, अधिक काही करण्याची आवश्यकता आज कधी नव्हे एवढी आहे.

म्हणूनच भाजप हवा आहे...

सुरेश द्वादशीवार यांचा मी फॅन आहे. साधनातील त्यांचा 20 जुलैच्या अंकातील ‘देशाला काय हवे? विवेक की श्रद्धा?’ हा लेख मात्र साधना परंपरेनुसार मोदी-द्वेषाने आणि बराचसा डावीकडे झुकणारा वाटला. पण तरीही मोदी जे सतत सांगतात, त्याप्रमाणे आपल्या देशावर सातशे वर्षे मोगलांनी राज्य केले हे वाक्य आवडले. अशोकानेच काय रामायण- महाभारताच्या युध्दातही मुसलमान-ईसाई माणसे नाही मारली गेली. हिंदूच मेले. संभाजी मालिकेत सध्या काय चाललंय पहात असालच. साधना व आपणही हिंदूच की, कधीतरी उघडपणे सांगा की हिंदू आहोत म्हणून, पण जसं संपूर्ण वंदेमातरमने काही लोक दुखावतात तसं तुम्ही काळजी घेणारच. रोजची पहाट मात्र अजाननी होते या देशात.

महात्मा गांधींनी ‘करा किंवा मरा’ म्हटले, पण असंख्य हिंदू-मुसलमानही मेलेच आणि ते अजूनही दोन्ही देशांत मारले जात आहेत. संपूर्ण जगात इस्लामिक आतंकवाद जो चाललाय त्याला बाबरी प्रकरण जबाबदार नाही. भारतात मुसलमान लोक धार्मिक दंगा करतात. बंगालमध्ये ममता तेच करीत आहेत. आज सर्वत्र संघाचे लोक दिसताहेत, आधी डावे घुसवले होते संघाचेच बरे, देश वाचवतील. ‘मोदी बोले भाजप चाले’ तसेच ‘सोनिया-राहुल-प्रियंका बोले काँग्रेस नाचे’ असे आहेच ना. ऐंशी वर्षांचा कार्यकर्ता राहुलच्या पाया पडताना पाहतोयच की. बेळगावातून कन्हैय्या कुमारच्या निवडणुकीसाठी पैसा पाठवला जातो. या देशाला पाद्री व मौलवीपेक्षा संत अधिक हवेत. रस्तेबांधणी देशकार्य नाही काय? काँग्रेसचे तुकडे कोणी व का केले? आणीबाणी कुणी आणली बरे!

अल्पसंख्यांकावर राग असायलाच हवा, कारण आजही त्यांचे धर्मपरिवर्तनाचे खेळ सुरूच आहे. स्त्रिया शिकल्या पण बुरखाधारी आणि हातात मेणबत्ती घेणाऱ्या आहेतच, मग देवळात नारळ फोडणाऱ्याही असणारच की. जावेद शबानाला नेमक कुठं टोचतंय व का? केतकर, जोशी, अरुण शौरी, सिद्धू, सिन्हा बंधूंच्या मताना किंमत ती काय? दक्षिणेला हिंदी, श्रीराम मान्य नाही, पण भ्रष्ट नेते अभिनेते मान्य? आता तरी त्यांनी एकसंध व्हावं. संघ, सावरकरांनी ब्रिटिशांना विरोध केला नाही, मग इतर महापुरुषांनी किती केला? सातशे वर्षे अत्याचार सहन करूनही ओवेसीला जवळ करायचं धोरण व ब्राह्मण विरोध का? ‘ईश्वर अल्ला तेरो नाम’ हे 1948 लाच संपलंय, मुसलमान कुठे त्याला मानतात. हमीदभाई दलवाई याविषयी काय म्हणत होते. धर्म, श्रद्धा व स्वामी विवेकानंदांचे विचारच देशाला पुढे नेतील, पण आज व आणखी वीस वर्षे मोदीविचाराची देशाला गरज आहे.

जाता जाता साधनाने चक्क रमेश पाध्येंचा मोदी कौतुकाचा लेख छापावा, वा छान व अभिनंदन.

द्वादशीवारांना नम्र विनंती- त्यांनी आता राहुलबाबावर लेख लिहावा. तोही काँग्रेसचा एक घोटाळाच आहे. काँग्रेसने बरंच केलंय हे मान्य. पण भ्रष्टाचार दिला, गावगुंड दिले, घोटाळे दिले, अरेरावी दिली. शिक्षणपद्धती बिघडविली. म्हणूनच भाजप हवाय.

चूकभूलसाठी क्षमस्व...

-किशोर काकडे, बेळगाव

 

केवळ युवा अंकावर समाधान मानू नका

नेहमीच (इष्ट) विचार देणाऱ्या साधनाचा 20 जुलैचा अंक वाचला आणि तो नेहमीपेक्षा जास्तच आवडला. ‘काँग्रेसचा धोरणलकवा जाणार तरी कधी?’ (संपादकीय), ‘भारतात डाव्या पक्षांना भवितव्य आहे?’ (रामचंद्र गुहा), ‘देशाला काय हवे? विवेक की श्रद्धा?’ (सुरेश द्वादशीवार), ‘नुकत्याच संपलेल्या निवडणुका : एक वेगळा दृष्टिकोन’ (दत्तप्रसाद दाभोळकर), ‘हीच वेळ आहे लोकशाहीवर विश्वास व्यक्त करण्याची’ (आनंद करंदीकर) हे लेख विचार करायला लावणारे आहेत.

गुहांचा लेख वाचला आणि आशेचा अंधुक किरण दिसला. देशात आणि महाराष्ट्रात सरकार भले काँग्रेसचे असेल, पण आमच्या मूठभर समाजवाद्यांनी व कम्युनिस्टांनी शासनावर व जनमानसावर एके काळी नैतिक दबाव ठेवला होता हे कसे विसरता येईल? द्वादशीवार, दाभोळकर यांचे विचार साधना वाचकांपलीकडे पोहोचायला हवेत. या अंकात सर्वांत अप्रतिम लेख ‘कोणे एके काळी, एक देश/राष्ट्र’ (नयनतारा सहगल, अनुवाद- आ.श्री.केतकर). जेसन स्टॅनली आजच्या भारताच्या संदर्भातच बोलतो आहे असे वाटते. खूप वर्षांपूर्वी आयर्व्हिंग वॉलेसची ‘आर.डॉक्युमेंट’ ही कादंबरी वाचताना ‘आपण (त्या वेळच्या) भारतातील आणीबाणीबद्दल वाचत आहोत’ असे वाटले होते. नयनतारा सहगल यांना साहित्य संमेलनाच्या उद्‌घाटक म्हणून आयत्यावेळी नाकारण्याचा करंटेपणा आपण केला होता, बार्इंचे विचार किती प्रखर आहेत हे वाचकांना समजले असते. अर्थात तेव्हा बार्इंचे प्रत्यक्षात न झालेले भाषण साधनाने आवर्जून छापले होते.

साधनाने विचार देण्याचे काम असेल चालू ठेवावे, त्यासाठी शुभेच्छा, पण त्याबरोबरच हे विचार आजच्या युवक- युवतींकडे अधिक प्रमाणात पोहोचले पाहिजेत. केवळ युवा दिवाळी अंकावर समाधान न मानता, अधिक काही करण्याची आवश्यकता आज कधी नव्हे एवढी आहे.

-लीलाधर घाडी, सावंतवाडी, जि.सिंधुदुर्ग
 

अक्षरश: शेंडाबुडी हादरून जायला झाले

‘इडा पीडा टळो’, ‘आलोक’ व ‘धुळपेर’ या पुस्तकांमधून ज्यांनी तळपातळीवरच्या अभावग्रस्त माणसांचे जगणे अधोरेखित केले, त्यांच्या प्रश्नांना ऐरणीवर आणले व व्यवस्थेला आपल्या लेखणीने वेळोवेळी भिडण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला त्या आसाराम लोमटे यांनी ‘दुष्काळाने उसवलेले लोकजीवन’ हा साधनाचा 6 जुलैचा अंक केला आहे. एप्रिल महिन्यात त्यांचा लोकसत्तामध्ये ‘दुष्काळझळा : निवडणुकीच्या रंगीबेरंगी सतरंजीखाली दडवलेला कचरा’ हा लेख आला आणि निवडणुकीच्या रणधुमाळीत दुष्काळही आहे, हे प्रकर्षाने जाणवायला लागले. तो लेख वाचताना मलाच नाही तर अनेकांना वाटले होते, यावर त्यांनी अजून लिहावे आणि तीच सर्वांची भावना जाणून कदाचित, साधनाच्या संपादकांनी श्री.लोमटे यांना हा अंक एकहाती करायला लावला असावा. त्यांचा तो निर्णय एका मौलिक दस्तऐवजाला आकार देणारा ठरला आहे.

आसाराम लोमटे यांनी ‘पर्जन्याआधीची पीडा’ या अंकाच्या मनोगतात म्हटल्याप्रमाणे- दुष्काळ हा काही केवळ अन्नधान्याचा, पाण्याचाच असतो असे नाही तर नियोजनाचा, धोरणांचा, राजकीय इच्छाशक्तीचा व मूलभूत अशा उपाययोजनांचाही असतो. हा अंक वाचल्यानंतर मला तर प्रकर्षाने जाणवले की, आपल्यात संवेदनांचा दुष्काळही मोठाच आहे. हंडाभर पाण्यासाठी जीव गमावणारी, आपल्या जितराबांना जगवण्यासाठी चारा छावण्यात राहणारी, दुष्काळाने चिमुकल्या जीवांना घेऊन विस्थापित वा स्थलांतरित आयुष्य जगणारी अनेक अनाम माणसे आणि त्यांच्या आयुष्याचे भोगवाटे वाचून अक्षरशः शेंडाबुडी हादरून जायला झाले.

आदिवासी, मेंढपाळ, पशुपालक, अल्पभूधारक, अत्यल्पभूधारक, भूमिहीन शेतमजूर यांच्या जगण्यात स्वातंत्र्याच्या सातव्या दशकानंतरही काहीच फरक पडलेला नाही, हे यानिमित्ताने पुन्हा एकदा नमूद झालेले आहे. जागतिकीकरणाच्या रेट्याने जगण्याचे सगळे संदर्भ बदलून गेले, पण जगण्याचा संघर्ष अधिक तीव्र होत गेलाय हेही तितकेच खरे आहे. महाराष्ट्राच्या चार मोठ्या दुष्काळी पट्‌ट्यांत प्रत्यक्ष जाऊन, तिथले दृश्य-अदृश्य वास्तव पाहून लोमटे यांनी हा जवळपास 50 पानांचा रिपोर्ताज लिहिला आहेत. शिवाय महाराष्ट्रातील विविधता, तेथील भू-जैविक वैशिष्ट्ये, अभावाचे, विवंचनेचे जग या साऱ्या सूत्रांना अपार व्याकूळ मानवतावादी दृष्टीने त्यांनी जोडले आहे.

माणूस म्हणून आपली ओळख पुसून टाकणाऱ्या या संभ्रमित संक्रमणाच्या काळात, परिघाबाहेरच्या व परिघावरच्या माणसांना केंद्रस्थानी ठेवून, त्यांच्याप्रती अपार निष्ठा ठेवणारे व त्यांच्या माणूसपणासाठी आपली लेखणी झिजवणारे आसाराम लोमटे हे आजच्या काळातील महत्त्वाचे लेखक आहेत. साधना चा हा अंक सर्वदूर जावो आणि गेंड्याची कातडी ओढलेल्या सर्व व्यवस्थांना संवेदनांची सचेतना प्राप्त होवो...!

-ऋषिकेश गंगाधरराव देशमुख, लातूर

लढवय्यांच्या कहाण्या खचलेल्यांना मार्ग दाखवतील

6 जुलैच्या ‘साधना’तील आसाराम लोमटे यांचा दुष्काळाचा रिपोर्ताज पूर्ण वाचला. दुष्काळाचं हृदयद्रावक वास्तव लोमटेंनी समोर मांडलंय. हे ठळकपणे समोर येणं गरजेचं होतं. त्यांनी ते मूकवास्तव मुखर केलं. त्यांचं अभिनंदन. प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन तयार केलेला हा एक महत्त्वाचा दस्तावेज. आम्ही राहतो त्या बीड जिल्ह्याचे आणि त्यात पुन्हा आमच्या अंबेजोगाई तालुक्याचे चित्र याहून वेगळे नाही. अंकाच्या ‘आणि शेवटी... ’ लिहिताना ते दुष्काळाच्या आभाळ फाटलेपणावर निरनिराळ्या यंत्रणांचे प्रयत्न कसे फुटकळ आहेत हे अधोरेखित करतात.

दुष्काळ या भागाला नवीन नाही, अनेक वर्षांपासून आपण हे भोगत आहोत. सगळ्या राजकीय पक्षांच्या सरकारांची या प्रश्नाला सोडवण्याची ‘दुर्दम्य’ इच्छाशक्तीही आपण पाहतच आहोत. असलं चित्र कुणालाही खचवेल. मरण सोपं वाटावं असं जगणं कुणाला हवंय? मग जे या दुष्काळाविरुद्ध ठामपणे उभे आहेत, आपल्या परीने अनेक संस्थांच्या मदतीच्या पाठबळावर दुष्काळाशी दोन हात करत आहेत अशांच्यावरही काही ‘रिपोर्ताज’ करता येतील! लढवय्यांच्या अशा कहाण्या खचलेल्यांना मार्ग दाखवतील. त्यांच्या हाती पायी बळ साचेल.

पाणी प्रश्नावर पानी फाऊंडेशन, मानवलोक, ज्ञानप्रबोधिनी, डॉ.अविनाश पौळ, पोपटराव पवार, हनुमंत केन्द्रे अशा अनेकांनी मुलभूत आणि पथदर्शक कामे उभी केली आहेत. त्यांच्यासह त्या त्या गावातल्या लोकांनी अपार कष्ट करून दुष्काळाचा कडवा प्रतिकार केला आहे. काही गावांनी पाणी प्रश्नावर मात करून टँकरमुक्ती साधली आहे! ग्रामीण जनतेच्या या लढ्याची किंवा या कठोर साधनेची दखलही दुसऱ्या भागात ‘साधना’ने घ्यावी असं वाटतं.

-नामदेव गुंडाळे, अंबाजोगाई, जि.बीड


त्या अहवालाच्या सार्वत्रिकीकरणाचा आग्रह धरायला हवा!

दि.6 जुलैचा अंक रिपोर्टाज्‌ म्हणून चांगला आहे, पण त्याने समाधान होत नाही. कारण दुष्काळाची वर्णने महाराष्ट्रभर सारखीच असणार, दाहकताही तीच असणार. तपशीलात बदल, अनुभव व्यक्ती परत्वे कमी-जास्त होतील. साधनासारख्या माध्यमातून हे अपेक्षित नाही. एकतर उपाययोजना किंवा सध्याच्या योजनांमधील फोलपणाबाबत 2004 साली राजकारणी आणि नोकरशाही यांच्यासाठी तिसरी फसल मराठवाड्याचा दुष्काळ असा एक अभ्यास झाला होता. तो पब्लिक इन्टेरेस्ट ॲडव्होकसी मुंबई यांनी अहवालरूपाने प्रसिद्ध केला होता. सध्या सरकार सोडून जे कोणी आपल्या पातळीवर प्रयत्न करीत असतील, त्यांनी त्याच्या सार्वत्रिकीकरणाचा आग्रह साधनाने धरायला हवा.

याबाबतीत काही प्रयोग खूप गाजले. पण छोटेछोटे व्यक्ती म्हणून केले गेलेले प्रयोग उजेडात आणले गेले पाहिजेत, अशी माझी साधनाकडून अपेक्षा. जटिल आहे हे पण अशक्य नाही.

-देवीदास वडगावकर, उस्मानाबाद


समाजप्रबोधनासाठी डॉक्युमेंटेशन करावे

दि. 11 मेच्या साधना अंकात इतिहासाचे गाढे अभ्यासक रामचंद्र गुहा यांचा ‘सार्वत्रिक निवडणुका : पूर्वीच्या आणि आताच्या’ हा लेख वाचनीय आहे. 1951-52 मध्ये नोंदविलेली कमलनयन बजाज यांची निरीक्षणे 2019 मध्येदेखील तितकीच प्रस्तुत वाटतात. याचे कारण मी 1951-52 पासून आपल्या सार्वत्रिक निवडणुकांचा साक्षीदार आहे. 1951-52 मध्ये त्या वेळच्या इंटर आर्टसला शिकत होतो. 2019 मध्ये पार पडलेली सार्वत्रिक निवडणूक सतरावी असून, यापूर्वीच्या 16 निवडणुकांसंबंधीची निरीक्षणे साधनातून यावीत. वाचकांना त्याचा संदर्भासाठी उपयोग होऊ शकेल. समाजप्रबोधनासाठी असे डॉक्युमेंटेशन उपयुक्त ठरू शकेल.

-दत्तात्रय कुलकर्णी, पुणे

Tags: प्रतिसाद reader's letter pratisad weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

वाचक

साधना साप्ताहिकाचे वाचक 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात